Ý nghĩa của "từ thiện" đằng sau phân quyền: Con đường hướng tới cân bằng quyền lực và thế giới đa cực

Như Vitalik Buterin đã chỉ ra, nghịch lý lớn nhất mà chúng ta đối mặt là vừa tìm kiếm tiến bộ, vừa sợ hãi ba lực lượng cốt lõi đã tạo ra tiến bộ đó. Ý nghĩa của từ thiện để giải quyết nghịch lý này không chỉ đơn thuần là phân bổ nguồn lực, mà còn là một phương tiện chiến lược để tái cấu trúc cân bằng quyền lực.

Ba lực lượng xung đột trong thế giới hiện đại

Chúng ta có cảm xúc phức tạp đối với “các tập đoàn lớn”. Sản phẩm và dịch vụ của họ thì mong muốn, nhưng chúng ta cảnh giác với các doanh nghiệp kiểm soát hệ sinh thái độc quyền trị giá hàng nghìn tỷ đô la và thao túng chính trị vì lợi ích riêng. Đồng thời, chúng ta cũng sợ “chính phủ lớn”. Duy trì trật tự là cần thiết, nhưng chúng ta phản đối việc quyền lực tùy tiện chỉ định “người chiến thắng” và “kẻ thua cuộc”, hạn chế tự do ngôn luận và tư tưởng. Và không thể bỏ qua sức mạnh của “đám đông bạo loạn”. Chúng ta công nhận giá trị của xã hội dân sự và các tổ chức độc lập, nhưng phản đối chủ nghĩa dân chủ nông cạn và chủ nghĩa dân túy cực đoan.

Về bản chất, chúng ta cần ba lực lượng hướng khác nhau, nhưng đồng thời muốn tránh tập trung quá mức vào bất kỳ lực lượng nào trong số đó. Để đối phó với tình hình phức tạp này, nguyên lý cơ bản là “cân bằng quyền lực”.

Lý tưởng nhất, các lực lượng thúc đẩy phát triển xã hội nên kiểm soát lẫn nhau. Cạnh tranh giữa các doanh nghiệp, hạn chế giữa các quyền lực khác nhau, và sự kết hợp của nhiều cơ chế kiểm soát lẫn nhau tạo thành cấu trúc xã hội vững chắc nhất. Trong lịch sử, khoảng cách địa lý và chi phí điều chỉnh các tổ chức quy mô lớn đã tự nhiên ngăn chặn sự tập trung quá mức quyền lực. Tuy nhiên, bước vào thế kỷ 21, các giới hạn lịch sử này không còn hiệu quả nữa. Số hóa và tự động hóa khiến ba lực lượng trở nên mạnh mẽ hơn, đồng thời tần suất tương tác giữa chúng cũng tăng nhanh.

Doanh nghiệp “không linh hồn” và ý nghĩa của mất đa dạng

Phản đối doanh nghiệp thường rơi vào hai phạm trù lớn. Một là chỉ trích rằng doanh nghiệp “bản chất mang ý đồ xấu”. Doanh nghiệp là những “máy tối ưu hóa mục tiêu” hiệu quả, nhưng khi quy mô mở rộng, khoảng cách giữa mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận và mục tiêu của người dùng, xã hội ngày càng lớn.

Ví dụ, tỷ lệ phân phối nội bộ trong các dự án tiền mã hóa, việc trò chơi điện tử trở thành máy xèng, thị trường dự đoán biến thành cá cược thể thao — tất cả đều thể hiện quá trình doanh nghiệp chuyển từ “tinh thần yêu thích” ban đầu sang “hướng lợi nhuận” theo từng giai đoạn.

Phản đối thứ hai là hiện tượng doanh nghiệp “mất linh hồn”. Khi quy mô mở rộng, các lĩnh vực như phong cách kiến trúc đồng nhất, phim Hollywood theo khuôn mẫu, đô thị đồng nhất đều chứng kiến sự tiêu biến của đa dạng. Nguyên nhân căn bản của trạng thái “không linh hồn” này gồm hai yếu tố. Một là “đồng nhất động cơ”. Tất cả doanh nghiệp đều bị thúc đẩy bởi lợi nhuận, nếu thiếu các lực đẩy phản kháng mạnh mẽ, chúng sẽ tự nhiên đi theo cùng một hướng. Hai là “đồng nhất cấu trúc tổ chức”. Khi quy mô tăng lên, doanh nghiệp có xu hướng tạo ra “môi trường” phù hợp với chính mình, và quy mô đầu tư của chúng lớn hơn tổng 100 doanh nghiệp cạnh tranh nhỏ lẻ.

Khi hai cơ chế này kết hợp, “linh hồn” của doanh nghiệp — tức là đa dạng — sẽ biến mất. Vậy “linh hồn” là gì? Về bản chất, đó chính là sự khác biệt giữa các doanh nghiệp, là đa dạng.

Vai trò của từ thiện trong hạn chế quyền lực nhà nước

Nguyên tắc cốt lõi của chủ nghĩa tự do suốt nhiều thế kỷ là chính phủ nên là “người đặt luật” chứ không phải “người tham gia trò chơi”. Tuy nhiên, trong thực tế, chính phủ luôn khó giữ trung lập hoàn toàn. Đặc biệt khi đối mặt với các mối đe dọa bên ngoài, chính phủ buộc phải tạm thời đảm nhận vai trò “người tham gia”. Hệ thống độc tài của La Mã cổ đại là một giải pháp thử nghiệm cho nghịch lý này.

Điều thú vị là, trong mối quan hệ giữa doanh nghiệp và chính phủ, hoạt động từ thiện mang ý nghĩa vượt xa mong đợi. Hệ thống dân chủ tư bản về bản chất là sự cân bằng quyền lực giữa “các tập đoàn lớn” và “chính phủ lớn”, trong đó các doanh nhân tập trung vốn để có khả năng hành động độc lập.

Triết lý gọi là “Paradiuism” không chỉ đơn thuần ca ngợi giới giàu có, mà còn lý tưởng hóa các doanh nhân và chủ tài sản “vượt qua lẽ thường, theo đuổi tầm nhìn cụ thể nhưng không trực tiếp tìm kiếm lợi ích”. Dự án Starship chính là ví dụ điển hình. Chính phủ tạo ra các điều kiện cần thiết, thị trường nhận diện cơ hội kinh doanh, nhưng cuối cùng, thành công không đến từ lợi nhuận hay chỉ thị của chính phủ, mà từ tầm nhìn cá nhân và tinh thần từ thiện.

Ý nghĩa của hoạt động từ thiện là lấp đầy các lĩnh vực mà thị trường và chính phủ bỏ qua. Thị trường không muốn tài trợ cho các hàng hóa công cộng, chính phủ không cấp vốn cho các dự án “chưa có sự đồng thuận xã hội” hoặc các doanh nghiệp “không giới hạn lợi ích cho một quốc gia”. Các hoạt động từ thiện của cá nhân giàu có đóng vai trò quan trọng trong việc lấp đầy khoảng trống này, duy trì cân bằng quyền lực xã hội, như một trung tâm thứ ba.

Tuy nhiên, hoạt động từ thiện cũng có thể bị tha hóa. Như trong Silicon Valley gần đây, một số CEO các tập đoàn công nghệ quyền lực hoặc các nhà đầu tư mạo hiểm đã từ bỏ tinh thần tự do ngày xưa, trực tiếp thúc đẩy chính phủ theo ý họ. Đây là một chuyển biến nguy hiểm khi từ thiện biến thành “quyền lực kiểm soát” chứ không còn là “quyền lực hạn chế”. Lý tưởng của từ thiện là hoạt động như một lực lượng thứ ba giữ cân bằng quyền lực, tăng cường các cơ chế kiểm soát lẫn nhau giữa thị trường và chính phủ.

Vòng xoáy tập trung quyền lực do quy mô mang lại

Yếu tố lớn nhất giải thích sự trỗi dậy của Mỹ thế kỷ 20 và phát triển của Trung Quốc thế kỷ 21 chính là “quy mô kinh tế”. Trong các quốc gia quy mô lớn và văn hóa đồng nhất, doanh nghiệp dễ dàng mở rộng tới hàng tỷ người dùng và duy trì lợi thế cạnh tranh liên tục.

Từ góc nhìn phát triển nhân loại, chúng ta cần quy mô kinh tế vì đó là cách thúc đẩy tiến bộ hiệu quả nhất. Tuy nhiên, quy mô kinh tế cũng là con dao hai lưỡi. Những chênh lệch nhỏ ban đầu sẽ mở rộng theo cấp số nhân theo thời gian. Nếu tài nguyên của tôi gấp đôi của bạn, khả năng tiến bộ đạt được có thể hơn gấp đôi. Năm sau, chênh lệch này còn lớn hơn nữa. Về dài hạn, chủ thể mạnh nhất sẽ kiểm soát mọi thứ.

Trong lịch sử, có hai lực lượng chống lại vòng xoáy này. Một là “quy mô không kinh tế”. Tổ chức quy mô lớn thường kém hiệu quả hơn về nhiều mặt, do xung đột lợi ích nội bộ, chi phí giao tiếp, khoảng cách địa lý. Hai là “hiệu ứng phân tán”. Khi mọi người di chuyển giữa các doanh nghiệp hoặc quốc gia, họ mang theo kiến thức và kỹ năng. Các quốc gia đang phát triển có thể bắt kịp các nước phát triển qua thương mại, và các hoạt động gián điệp, đảo ngược kỹ thuật giúp lan tỏa thành quả đổi mới.

Tuy nhiên, bước vào thế kỷ 21, một số yếu tố quyết định đã thay đổi cân bằng này. Tiến bộ công nghệ nhanh chóng gia tăng hiệu quả quy mô, tự động hóa cho phép hoàn thành các nhiệm vụ toàn cầu với ít người hơn. Thay đổi quan trọng nhất là “kiểm soát công nghệ độc quyền”. Trước đây, sản phẩm đến tay người tiêu dùng đồng nghĩa với việc cho phép kiểm tra và đảo ngược kỹ thuật. Giờ đây, phần mềm và phần cứng có thể “chỉ cấp quyền sử dụng, giữ quyền sửa đổi và kiểm soát”, khiến khả năng kiểm soát quyền lực tập trung giảm đi rõ rệt.

Tóm lại, “sự lan tỏa của tư duy” đang mở rộng chưa từng có, trong khi “sự phân tán quyền kiểm soát” lại yếu đi chưa từng có. Đây chính là rủi ro lớn nhất về tập trung quyền lực trong thế kỷ 21.

Chiến lược chống lại tập trung quyền lực qua phân tán công nghệ

Nghịch lý cốt lõi rõ ràng: làm thế nào để đạt được tiến bộ nhanh chóng và thịnh vượng, đồng thời tránh tập trung quyền lực cực đoan? Câu trả lời đơn giản: thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa “sự phân tán”.

Chính sách của chính phủ đã bắt đầu thử nghiệm một số biện pháp. Tiêu chuẩn USB-C của Liên minh châu Âu bắt buộc các doanh nghiệp phải mở rộng hệ sinh thái độc quyền. Chính sách cấm các hợp đồng cấm cạnh tranh của Mỹ buộc các doanh nghiệp phải “mở” kiến thức nội bộ, để kiến thức và kỹ năng của nhân viên bị mang đi có thể mang lại lợi ích cho xã hội. Giấy phép Copyleft (như GPL) bắt buộc phần mềm dựa trên mã nguồn mở phải theo dạng mã nguồn mở.

Ngoài ra, còn có các chiến lược sáng tạo hơn. Chính phủ có thể đánh thuế theo mức độ “độc quyền” của sản phẩm, giảm thuế cho các doanh nghiệp chia sẻ công nghệ với xã hội. Thuế “tài sản trí tuệ” dựa trên giá trị đánh giá của tài sản trí tuệ, khuyến khích chủ sở hữu khai thác hiệu quả.

Một chiến lược linh hoạt hơn là “tương tác đối kháng”. Có nghĩa là phát triển sản phẩm mới mà không cần sự cho phép của nhà sản xuất sản phẩm hiện có, và có thể kết nối với chúng. Ví dụ như các cửa hàng ứng dụng thay thế, linh kiện tương thích của bên thứ ba, dịch vụ sửa chữa độc lập.

Trong Web2, nhiều giá trị đã được khai thác ở cấp độ giao diện người dùng. Do đó, nếu phát triển được các giao diện thay thế có thể tương tác với nền tảng, người dùng có thể tránh bị mắc kẹt trong cơ chế thu hoạch giá trị của nền tảng trong khi vẫn sử dụng nền tảng đó. Sci-Hub là ví dụ điển hình của “sự phân tán bắt buộc” như vậy, đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy mở truy cập trong lĩnh vực khoa học.

Hợp tác đa dạng để phân tán quyền lực

Một chiến lược thứ ba nhằm tăng cường hiệu ứng phân tán là khái niệm “đa dạng” do Glen Weyl và Audrey Tang đề xuất. Điều này có nghĩa là thúc đẩy “hợp tác giữa các khác biệt”. Tức là, giúp các cá nhân có ý kiến và mục tiêu khác nhau giao tiếp tốt hơn và hợp tác hiệu quả hơn.

Theo lý thuyết này, ta có thể tận hưởng lợi ích từ việc tham gia vào các tập đoàn lớn mà không rơi vào cái bẫy “tập trung mục tiêu vào một chủ thể duy nhất”. Các cộng đồng mã nguồn mở, liên minh quốc gia, và các tổ chức không phải là một chủ thể duy nhất đều có thể nâng cao “mức độ phân tán” của mình, chia sẻ lợi ích quy mô lớn hơn, đồng thời duy trì đa dạng nội bộ.

Tư duy chiến lược này có thể khiến người ta liên tưởng đến lý thuyết “r > g” của Piketty (lợi nhuận vốn vượt quá tăng trưởng kinh tế) hoặc luận điểm “thuế tài sản toàn cầu để giải quyết sự tập trung của cải”. Tuy nhiên, điểm khác biệt cốt lõi là chúng ta không tập trung vào “của cải” mà vào “nguồn gốc của sự tập trung vô hạn” — chính là phương tiện sản xuất.

Chúng ta cần phân tán không phải tiền bạc, mà là phương tiện sản xuất. Lý do chiến lược này tốt hơn là vì nó trực tiếp đối mặt với “nguy cơ tăng trưởng cực đoan và tính loại trừ”, và nếu thực hiện đúng, có thể nâng cao hiệu quả toàn diện. Thứ hai, nó không bị giới hạn trong một quyền lực cụ thể nào. Thuế tài sản toàn cầu có thể ngăn chặn quyền lực của các tỷ phú, nhưng không thể kiểm soát các chính phủ độc đoán hoặc các chủ thể đa quốc gia khác, khiến chúng ta dễ bị tổn thương hơn khi đối mặt với các lực lượng này.

Từ thiện và phi trung tâm hóa: nền tảng của thế giới đa cực

“Thúc đẩy phân tán công nghệ một cách bắt buộc qua chiến lược phi trung tâm toàn cầu” là cách tiếp cận toàn diện và bền vững hơn để đối phó với vấn đề tập trung quyền lực. Điều này có nghĩa là truyền đạt rõ ràng cho các lực lượng: “Hợp tác phát triển cùng chúng tôi, chia sẻ công nghệ cốt lõi và tài nguyên mạng lưới theo một nhịp hợp lý, hoặc hoàn toàn cô lập và bị loại trừ.”

Thế giới đa cực đối mặt với rủi ro lý thuyết. Khi công nghệ tiến bộ, ngày càng nhiều chủ thể có khả năng gây thiệt hại tàn khốc cho toàn nhân loại. Khi khả năng điều chỉnh thế giới yếu đi, xác suất một chủ thể thực hiện thiệt hại đó ngày càng cao.

Một số người nghĩ rằng “giải pháp duy nhất là tập trung quyền lực hơn nữa”, nhưng đó là một lựa chọn sai lầm. Thay vào đó, thế giới đa cực, nơi các quyền lực kiểm soát lẫn nhau và duy trì đa dạng, mới là trật tự thế giới ổn định và bền vững nhất về lâu dài.

Ý nghĩa thực sự của hoạt động từ thiện là không chỉ phân bổ nguồn lực, mà còn là nền tảng hỗ trợ cho cấu trúc quyền lực đa cực này. Lấp đầy các lĩnh vực mà thị trường bỏ qua, hạn chế độc đoán của chính phủ, tăng cường đa dạng xã hội — đó chính là ý nghĩa thực của từ thiện, là sức mạnh cốt lõi để xây dựng xã hội phân quyền.

Chỉ qua sự kết hợp của phi trung tâm và đa dạng, chúng ta mới có thể cân bằng tiến bộ, tự do, hiệu quả và đa dạng. Việc xây dựng mô hình mới này chính là thách thức lớn nhất, đồng thời là cơ hội lớn nhất của thế kỷ 21.