Ti rửa tiền là gì: cơ chế và phương pháp luận của việc di chuyển bất hợp pháp các khoản tiền

Rửa tiền là một trong những cơ chế phức tạp nhất trong thế giới tội phạm, cho phép kẻ phạm tội tạo ra vẻ hợp pháp cho các khoản thu nhập bất hợp pháp. Quá trình này bao gồm việc che giấu hệ thống nguồn gốc thực sự của các khoản tiền thu được từ buôn bán ma túy, tội phạm có tổ chức, hoạt động khủng bố, buôn lậu và các tội phạm khác. Các tổ chức quốc tế uy tín như Ủy ban Basel về quản lý ngân hàng và giám sát xác định rửa tiền là hoạt động trong đó tội phạm sử dụng hệ thống tài chính để chuyển tiền giữa các tài khoản nhằm che giấu nguồn gốc ban đầu và quyền sở hữu cuối cùng của lợi ích.

Hiểu bản chất: chủ thể và đối tượng của rửa tiền

Quan trọng là phải hiểu rằng chủ thể của rửa tiền bao gồm cả các tổ chức tài chính và cá nhân thực hiện một trong các hành động sau đây. Họ có thể cung cấp tài khoản để gửi tiền, hỗ trợ chuyển đổi tài sản thành tiền mặt hoặc công cụ tài chính, tạo điều kiện cho các giao dịch qua ngân hàng hoặc hệ thống thanh toán khác, thực hiện chuyển tiền xuyên quốc gia hoặc che giấu nguồn gốc thu nhập bằng các phương thức khác.

Đối tượng của rửa tiền là các “tiền bẩn” — thu nhập từ hoạt động phạm pháp. Đó có thể là lợi nhuận từ buôn bán ma túy, buôn lậu, buôn bán vũ khí, lừa đảo, trộm cắp, cướp bóc, tham nhũng, trốn thuế và nhiều hành vi phạm pháp khác.

Các tổ chức tội phạm sử dụng rửa tiền với hai mục đích chính: một mặt, che giấu dấu vết hoạt động phạm pháp của mình và thu lợi “hợp pháp”, mặt khác, thâm nhập vào các doanh nghiệp hợp pháp để tạo vẻ bình thường của hoạt động kinh doanh và mở rộng quy mô các hoạt động tội phạm.

Cơ chế rửa tiền ba giai đoạn

Chu trình rửa tiền hoàn chỉnh về lý thuyết gồm ba giai đoạn liên tiếp, mỗi giai đoạn có đặc điểm và mục đích riêng.

Giai đoạn đầu: đặt tiền vào hệ thống

Giai đoạn đặt tiền, còn gọi là “đưa vào”, là điểm khởi đầu của toàn bộ sơ đồ. Ở giai đoạn này, tài sản thu được từ phạm pháp được xử lý vật lý và đưa vào hệ thống rửa tiền. Tình huống phổ biến nhất: tội phạm nhận được số tiền nhỏ lẻ lớn từ các hoạt động tội phạm đường phố, ví dụ như bán ma túy. Các khoản nhỏ rời rạc này khó mang theo và dễ bị chú ý của cơ quan thực thi pháp luật.

Để vượt qua trở ngại này, tội phạm chuyển đổi dạng thức của tiền. Họ có thể gửi tiền vào ngân hàng dưới dạng tiền gửi thông thường hoặc dùng chúng để mua chứng khoán và công cụ tài chính khác. Khi một khoản tiền lớn gồm nhiều khoản nhỏ đã được gửi vào tài khoản ngân hàng hoặc chuyển đổi thành tài sản tài chính di động, giai đoạn đặt tiền được xem là hoàn tất.

Trong thực tế, việc đặt tiền được thực hiện bằng nhiều phương pháp: từ buôn lậu số tiền mặt lớn qua biên giới đến pha trộn tiền bẩn với tiền hợp pháp trong các tổ chức tài chính. Sự phát triển của thị trường tài chính hiện đại mang lại cho các đối tượng rửa tiền nhiều cơ hội hơn: từ các giao dịch tiền mặt truyền thống, chuyển tiền đến dịch vụ ngân hàng di động và thanh toán điện tử.

Giai đoạn thứ hai: phân lớp và che giấu nguồn gốc

Giai đoạn phân lớp, còn gọi là “chia tách” hoặc “phân mảnh”, được xem là khâu quan trọng nhất của toàn bộ quá trình. Ở giai đoạn này, tội phạm thực hiện nhiều giao dịch tài chính phức tạp và chuyển khoản nhằm phá vỡ liên hệ giữa tiền và nguồn gốc ban đầu của nó. Thông qua các giao dịch liên tiếp, họ dần dần làm mờ tính bất hợp pháp của thu nhập, đến mức khó có thể truy vết mối liên hệ giữa tiền và tội phạm.

Những kẻ rửa tiền khéo léo lợi dụng độ phức tạp và quy mô của hệ thống tài chính hiện đại. Họ thực hiện các hoạt động qua ngân hàng, công ty bảo hiểm, công ty môi giới, thị trường kim loại quý, thị trường ô tô và thậm chí cả lĩnh vực bán lẻ. Các đối tượng tạo ra chuỗi giao dịch rối rắm, thực hiện nhiều lần chuyển khoản và bán lại tài sản, đôi khi cố ý sử dụng các giao dịch ẩn danh, gây nhầm lẫn cho kiểm toán viên hoặc tránh hệ thống kiểm soát.

Giai đoạn này thường sử dụng các thủ đoạn như mở tài khoản dưới tên giả hoặc tên người đại diện, tạo các giao dịch mua bán giả mạo với hóa đơn giả, mua bán chứng khoán có tên, hoặc các thao tác tài chính phức tạp khác. Nếu các hoạt động này diễn ra trong các “khu vực tránh thuế” hoặc vùng có hệ thống giám sát tài chính yếu, quá trình che giấu càng trở nên hiệu quả hơn.

Giai đoạn thứ ba: hội nhập vào nền kinh tế hợp pháp

Giai đoạn hội nhập là phần kết thúc của quá trình rửa tiền. Ở giai đoạn này, các khoản tiền đã qua lọc phân lớp được chuyển sang trạng thái “tiền sạch” và đưa vào hoạt động kinh tế chính thức. Tội phạm chuyển tài sản dưới dạng thu nhập hợp pháp cho các tổ chức hoặc cá nhân không rõ mối liên hệ với các nhóm tội phạm.

Nếu giai đoạn phân lớp thành công, thu nhập từ tội phạm gần như không phân biệt được với thu nhập bình thường. Các tội phạm có thể tự do sử dụng các khoản tiền này để đầu tư vào doanh nghiệp hợp pháp, mở tài khoản tại các tổ chức tài chính chính thống, thực hiện các giao dịch hợp pháp. Các khoản “tiền rửa” lại một lần nữa gia nhập hệ thống tài chính, giờ đây không còn dấu vết của nguồn gốc phạm pháp.

Các phương pháp và sơ đồ rửa tiền thực tiễn

Lịch sử và thực tiễn hiện đại cho thấy rửa tiền là một quá trình liên tục tiến hóa. Các tội phạm thích nghi phương pháp của mình theo sự thay đổi của điều kiện và các cơ chế kiểm soát. Có thể phân loại một số phương pháp chính.

Các sơ đồ truyền thống dựa trên tiền mặt

Buôn lậu tiền mặt qua biên giới vẫn là một trong những phương pháp cơ bản. Ở nhiều quốc gia, hệ thống báo cáo về các giao dịch tiền mặt chưa phát triển, giúp dễ dàng nhập khẩu thu nhập phạm pháp và đưa chúng vào hệ thống ngân hàng.

Phương pháp “chia nhỏ” dựa trên việc phân chia số tiền lớn thành nhiều khoản nhỏ hơn để gửi vào ngân hàng. Ở các quốc gia có hệ thống báo cáo chặt chẽ về các giao dịch tiền mặt lớn, tội phạm cố ý chia nhỏ tiền để dưới ngưỡng kiểm soát và gửi từng phần, tránh cảnh báo tự động của các cơ quan tài chính.

Các lĩnh vực sử dụng nhiều tiền mặt như casino, các cơ sở giải trí, quán bar, cửa hàng trang sức là các nơi che giấu truyền thống. Tội phạm khai báo thu nhập của mình là “thu nhập hợp pháp” của các cơ sở này qua các giao dịch giả mạo.

Sử dụng tài sản di động và bất động sản

Mua trực tiếp các tài sản có giá trị cao như nhà ở, ô tô đắt tiền, đồ cổ, tác phẩm nghệ thuật, chứng khoán là phương pháp hiệu quả. Sau đó, khi bán lại, các tài sản này chuyển đổi thành “tiền sạch” và được đưa vào hệ thống tài chính.

Giao dịch bất động sản cho phép các đối tượng ẩn danh mua các bất động sản của nhà phát triển với giá thấp (50-70% giá trị thị trường), thanh toán bằng tiền mặt, rồi bán lại nhanh chóng với lợi nhuận 50-100%, đặc biệt trong giai đoạn bán trước.

Công cụ tài chính và công cụ đặc thù

Thị trường chứng khoán cung cấp nhiều cơ hội nhờ khối lượng giao dịch lớn và đa dạng các công cụ tài chính. Tội phạm thường thực hiện các giao dịch với cổ phiếu, trái phiếu, hợp đồng tương lai như phương tiện che giấu.

Ngành bảo hiểm cũng được sử dụng tích cực: rửa tiền mua các hợp đồng bảo hiểm trị giá lớn, rồi yêu cầu bồi thường hoặc hoàn trả phí bảo hiểm dưới dạng hợp pháp.

Séc du lịch thu hút vì không hạn chế di chuyển qua biên giới, khác với tiền mặt. Đặc điểm của séc là yêu cầu gửi tiền vào ngân hàng để thanh toán, nhưng người phát hành ban đầu khó truy vết.

Giao dịch đổi token trong casino qua trung gian giúp tạo vẻ hợp pháp của lợi nhuận từ trò chơi. Token được chuyển cho người thứ ba, rồi đổi lấy tiền mặt (thường phí khoảng 5%), tạo ảo tưởng về thu nhập hợp pháp.

Đồ cổ, trang sức và các vật phẩm sưu tập hiếm giúp chuyển khoản lớn qua các giấy tờ giả về mua bán. Các mặt hàng này mua mà không có dấu hiệu nhận biết rõ ràng để khó theo dõi nguồn gốc.

Các quỹ từ thiện và tổ chức thường trở thành công cụ: chính trị gia và doanh nhân thành lập quỹ, thực hiện “quyên góp” rồi rút tiền ra. Các doanh nghiệp dùng các khoản đóng góp giả mạo vào các quỹ kiểm soát để chuyển tiền và trốn thuế. Các hoạt động từ thiện xuyên biên giới dưới các tên gọi khác nhau giúp chuyển đổi tiền tệ và chuyển tiền.

Các phương pháp dựa trên thao túng dữ liệu tài chính

Các khoản vay giả mạo thường được dùng trong các sơ đồ tham nhũng: người nhận hối lộ giữ chứng thư hoặc séc có ngày đáo hạn muộn. Nếu có dấu vết tài chính, có thể khẳng định đó là khoản vay thông thường. Sau khi dấu vết biến mất, giấy tờ có thể chuyển cho người thứ ba hoặc thanh toán qua ngân hàng.

Các tài khoản ngoại tệ giả thường được mở dưới tên các cá nhân không biết về sự tồn tại của các tài khoản này, nhằm tránh việc người mở tài khoản báo mất giấy tờ hoặc thay đổi chữ ký.

Phương pháp “kiến cánh” gồm nhiều khoản gửi tiền nhỏ bằng ngoại tệ, sau đó rút ra ở các quốc gia khác. Thường kết hợp với các tài khoản giả.

Thao túng dữ liệu về thương mại và xuất nhập khẩu

Thủ tục nâng giá nhập khẩu và hạ giá xuất khẩu là sơ đồ cổ điển. Các quan chức tham nhũng hợp tác với đối tác nước ngoài, trả phí cao hơn cho thiết bị và nguyên liệu nhập khẩu qua hoa hồng và chiết khấu, rồi nhận lại phần hoa hồng gửi ra nước ngoài.

Giả mạo chứng từ thương mại và tạo các công ty giả để thực hiện các giao dịch ảo giúp biến thu nhập phạm pháp thành “thu nhập hoạt động”. Các giao dịch không phù hợp với quy mô hoạt động thực tế của tổ chức mục tiêu.

Chuyển tiền xuyên biên giới qua các lỗ hổng về quy định thời hạn lưu trữ chứng từ chuyển tiền. Trong các lĩnh vực không có hàng hóa vật chất (dịch vụ, tư vấn), các khoản giao dịch bị làm giả: tiền ban đầu chuyển vào tài khoản của nhà môi giới nước ngoài, rồi phân phối qua các tài khoản nước ngoài.

Giao dịch hàng hóa ở nhiều nơi mua hàng với giá giả tạo rồi chuyển khoản lớn qua các tài khoản nước ngoài dưới dạng thanh toán cho hàng hóa, hoặc bán hàng với giá cao, giúp đối tác nước ngoài chuyển tiền vào trong nước.

Các phương pháp tài chính đặc thù

Giao dịch ngoại hối ngầm thường xuất hiện trong các cửa hàng trang sức kém chất lượng. Ngoài việc đổi tiền tệ trái phép, tiền mặt còn có thể đổi lấy séc du lịch nước ngoài, giúp khách hàng gửi vào các tài khoản nước ngoài.

Tiền giả hoặc tiền giả mạo được dùng để chi tiêu nhỏ lẻ hoặc đổi qua máy bán hàng tự động, sau đó tiền giả bị rửa thành tiền thật.

Thẻ quà tặng của các cửa hàng đa dạng, dù khó đổi trực tiếp thành tiền mặt, vẫn có thể bán lại cho các tổ chức chăm sóc nhân viên, dùng để trả thưởng lễ hội. Như vậy, thẻ quà tặng phân phối cho các bên thứ ba không hay biết, còn chủ sở hữu ban đầu lấy lại tiền mặt có giá trị gần bằng.

Các sơ đồ xuyên quốc gia và tổ chức đặc thù

Thành lập công ty giả để đầu tư nước ngoài gồm đăng ký công ty giả ở nước ngoài rồi lợi dụng vị trí để chuyển thu nhập bất hợp pháp ra nước ngoài dưới dạng đầu tư nước ngoài.

Chuyển tiền qua ngân hàng ngầm đã được ghi nhận trong vụ án YuanHua, khi 12 tỷ nhân dân tệ liên quan đến các ngân hàng ngầm qua các nhà quản lý tài chính. Người chuyển tiền bằng xe đến các ngân hàng ngầm, rồi các đối tác Hồng Kông được thông báo để thanh toán ngoại tệ.

Hối lộ các cán bộ quản lý của cơ quan giám sát tài chính giúp nhóm tội phạm giảm thiểu kiểm soát. Vào đầu những năm 2000, Ủy ban Chống Tham nhũng độc lập của Hong Kong đã vạch trần một sơ đồ rửa tiền xuyên biên giới lớn nhất. Tội phạm mở tài khoản tại các chi nhánh ngân hàng, hối lộ các lãnh đạo cao cấp và chuyển tiền bẩn qua các tài khoản dưới dạng chuyển khoản bình thường, không phải chuyển tiền, làm khó theo dõi.

Việc sử dụng các trung tâm tài chính offshore và các khu vực tránh thuế có độ bảo mật cao giúp che giấu nguồn thu thực sau khi tiền vào các khu vực này.

Chuyển tiền xuyên biên giới trực tiếp qua các máy bay đặc biệt hoặc qua các cá nhân có miễn trừ kiểm tra hải quan. Thường dùng tiền mệnh giá 100 USD.

Các phương pháp hiện đại sử dụng công nghệ tài chính

Sử dụng ngân hàng trực tuyến để chuyển tiền bẩn ngày càng phổ biến. Một số tội phạm còn dùng các trò chơi cờ bạc trực tuyến để rửa tiền.

Các phương pháp tiền điện tử mở ra chân trời mới cho rửa tiền nhờ tính phi tập trung và độ ẩn danh tương đối của một số giao dịch.

Các cách thâm nhập vào nền kinh tế hợp pháp

Có các sơ đồ đặc biệt cho phép tội phạm hợp pháp hóa thu nhập qua doanh nghiệp chính thức. “Làm trước, rửa sau” — khi quan chức tham nhũng kiếm tiền trong nhiệm kỳ rồi thành lập doanh nghiệp. Đặc điểm của phương pháp này là sau khi nghỉ việc, họ thường công khai thể hiện sự giàu có, giả vờ là doanh nhân thành đạt.

“Kiếm tiền và rửa cùng lúc qua người thân” — khi các quan chức dùng quyền lực để kiếm tiền, còn người thân mở các quán giải trí, nhà hàng, doanh nghiệp. Khó phát hiện mối liên hệ, nên sơ đồ này an toàn hơn.

“Kiếm tiền và rửa cùng lúc qua ủy quyền” — khi quan chức hoặc lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước thành lập công ty tư nhân do người khác quản lý, nhưng thực tế vẫn do chính họ kiểm soát, giúp chuyển tiền bẩn qua các hoạt động kinh tế và tạo vẻ hợp pháp về thuế.

Đầu tư xây khách sạn, mở công ty, mua bất động sản thương mại, đầu tư vào bất động sản là các công cụ hợp pháp hóa phổ biến. Một số tội phạm còn mở công ty ở nước ngoài để tạo vẻ hợp pháp cho thu nhập phạm pháp.

Các nhận xét cuối cùng

Rửa tiền là kết quả của cuộc “đua vũ trang” liên tục giữa tội phạm và cơ quan thực thi pháp luật. Khi các phương pháp kiểm soát ngày càng tinh vi, các đối tượng rửa tiền lại phát triển các sơ đồ mới. Hiểu rõ cơ chế rửa tiền là điều tối quan trọng đối với các cơ quan quản lý tài chính, cơ quan thực thi pháp luật và chính các tổ chức tài chính. Các hệ thống AML (Chống Rửa Tiền) và KYC (Biết Khách Hàng) hiện nay được xây dựng nhằm phát hiện và ngăn chặn các sơ đồ này từ sớm. Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ tài chính và các công cụ tài chính mới đòi hỏi phải liên tục cập nhật và thích nghi các hệ thống chống rửa tiền.