Khủng hoảng Mỹ-Iran leo thang với tối hậu thư 10 ngày khi Nga thể hiện sự ủng hộ ngay bây giờ

Tình hình địa chính trị Trung Đông đã đạt đến điểm tới hạn sau khi Donald Trump đưa ra yêu cầu hạn chót trong vòng mười ngày đối với Tehran. Chính phủ Mỹ thúc giục đạt được một thỏa thuận “có ý nghĩa” hoặc cảnh báo hậu quả nghiêm trọng. Thời hạn này được công bố vào ngày 19 tháng 2 tại Washington, trong khi cùng lúc, tư thế lực lượng lớn bắt đầu thể hiện sự phối hợp rõ ràng hơn. Nga hiện cũng thể hiện sự ủng hộ Iran qua các hoạt động quân sự chung, phản ánh động thái phức tạp ngày càng tăng của các thế lực toàn cầu trong cuộc đàm phán này.

Đàm phán Thụy Sĩ cho thấy khoảng cách chiến lược sâu sắc

Cuộc gặp không chính thức diễn ra tại Thụy Sĩ vào ngày 17 tháng 2 đã mang lại những diễn giải trái ngược từ hai phía. Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi nhận định cuộc thảo luận cho thấy “tiến bộ đáng kể” và tuyên bố hai bên đã đạt được sự hiểu biết về các nguyên tắc cơ bản. Ngược lại, quan chức Washington tỏ ra hoài nghi. Phó Tổng thống J.D. Vance thừa nhận tiến bộ từng phần nhưng nhấn mạnh Iran vẫn tiếp tục từ chối các yêu cầu chính của Mỹ.

Yêu cầu chính của Washington gồm ba trụ cột chiến lược: thứ nhất, phá bỏ toàn diện chương trình làm giàu hạt nhân của Iran; thứ hai, hạn chế đáng kể việc phát triển hệ thống tên lửa đạn đạo; và thứ ba, chấm dứt hỗ trợ các nhóm proxy khu vực. Ba vấn đề này vẫn là rào cản căn bản để đạt được bước đột phá trong đàm phán.

Tăng cường huy động quân sự song song làm gia tăng nguy cơ đối đầu trực tiếp

Cùng với đàm phán, Washington đã tăng cường rõ rệt tư thế quân sự trong khu vực. Chính phủ Mỹ đã điều động các máy bay vận tải, chiến đấu cơ, tàu tiếp nhiên liệu và tàu sân bay tới Trung Đông. Báo cáo tình báo cho thấy nhóm tàu sân bay thứ hai có thể đang trong giai đoạn triển khai. Quy mô huy động này đặt Mỹ vào vị thế có thể hành động quân sự, mặc dù các quan chức chưa chính thức công bố kế hoạch hoạt động cụ thể. Thông điệp rõ ràng: ngoại giao đi kèm với kịch bản sẵn sàng chiến đấu nghiêm túc.

Nga và Iran thể hiện sự sẵn sàng phòng thủ hiện tại

Tehran không thụ động trước việc lực lượng phương Tây huy động. Iran đã tổ chức tập trận chung với Nga, cho thấy sự thắt chặt hợp tác chiến lược giữa hai quốc gia. Hiện tại, Tehran đã tạm thời đóng cửa eo biển Hormuz— tuyến đường vận chuyển hàng hải toàn cầu quan trọng— để tiến hành tập trận bắn đạn thật. Thông cáo chính thức của Iran gửi tới Liên Hợp Quốc nhấn mạnh rằng nếu bị tấn công, họ sẽ coi các căn cứ và tài sản khu vực của Mỹ là mục tiêu hợp pháp để trả đũa.

Quan điểm của Iran nhất quán: họ không tìm chiến tranh, nhưng đã chuẩn bị phòng thủ. Sự tham gia của Nga trong các cuộc tập trận chung này làm tăng khả năng về một xung đột khu vực, đặc biệt khi xét đến khả năng phòng thủ chống tên lửa và trao đổi tình báo của Moscow.

Áp lực nội bộ tạo ra biến số phức tạp cho lãnh đạo Iran

Căng thẳng ngoại giao này diễn ra trong bối cảnh làn sóng khủng hoảng an ninh nội bộ Iran ngày càng trầm trọng. Tháng 1, các cuộc biểu tình bắt nguồn từ bất bình về kinh tế lan rộng khắp cả nước, vang vọng phong trào Phụ nữ Tự do do cái chết của Mahsa Amini năm 2022 thúc đẩy. Lần này, chính quyền Iran báo cáo về các vụ cắt internet quy mô lớn và các hành động đàn áp tàn bạo. Các tổ chức nhân quyền cáo buộc hàng nghìn người đã thiệt mạng hoặc bị bắt giữ trong các đợt đàn áp này.

Sự đoàn kết quốc tế đã hình thành qua các cuộc biểu tình tại nhiều quốc gia, bao gồm cả cuộc biểu tình lớn ở Munich trong khuôn khổ hội nghị an ninh châu Âu. Nhiều người biểu tình mang cờ Iran trước Cách mạng 1979—biểu tượng phản đối chế độ lãnh đạo giáo phái hiện tại. Sự phân rã nội bộ này đặt gánh nặng thêm cho các nhà đàm phán Iran, buộc họ phải cân bằng giữa áp lực bên ngoài và tính hợp pháp trong nước ngày càng mong manh.

Thách thức: Ngoại giao hay áp lực chế độ như chiến lược thay đổi?

Các đối lập của Iran, bao gồm cả cựu Thái tử Reza Pahlavi, cho rằng thỏa thuận Mỹ-Iran thực chất sẽ kéo dài sự tồn tại của chế độ Hồi giáo hơn là đáp ứng yêu cầu thay đổi của nhân dân. Quan điểm này phản ánh sự hoài nghi về khả năng con đường ngoại giao thực sự mang lại chuyển biến căn bản, hay chỉ củng cố trạng thái hiện tại mà một số công chúng Iran cho là thất bại.

Triển vọng cho một thỏa thuận toàn diện vẫn rất mong manh. Washington đã rút khỏi Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) năm 2015 vào năm 2018, và kể từ đó, những khác biệt căn bản về giới hạn làm giàu hạt nhân, quy định phát triển tên lửa, và cấu trúc liên minh khu vực đã tạo ra khoảng cách khó vượt qua.

Cửa sổ ngoại giao ngày càng thu hẹp trước tính toán quân sự hiện tại

Với hạn chót mười ngày đã bắt đầu có hiệu lực, những tuần tới sẽ quyết định liệu đàm phán có thành công hay căng thẳng sẽ bùng nổ thành đối đầu trực tiếp. Mặc dù hai bên đã thể hiện tư thế quân sự gây áp lực, khả năng đạt được kết quả đàm phán vẫn còn tồn tại.

Tuy nhiên, các trở ngại thực sự là vị trí bế tắc ở cả hai phía và sự bất ổn khu vực ngày càng gia tăng. Áp lực nội bộ Iran, sự can thiệp của các cường quốc như Nga, và tính toán của Washington về thời điểm hành động quân sự tạo thành một tổ hợp khiến việc đạt được đột phá ngoại giao nhanh chóng trở nên khó khăn. Dù là giải pháp qua ngoại giao hay leo thang thành xung đột mở, thời điểm này sẽ đánh dấu bước ngoặt trong quan hệ Mỹ-Iran và ổn định cấu trúc an ninh Trung Đông trong hiện tại và tương lai.