Khamenei: Kiến trúc sư quyền lực ở Iran trong hơn 30 năm

Từ năm 1989 đến nay, Ali Khamenei không chỉ là lãnh đạo tinh thần tối cao mà còn nắm giữ sức mạnh chính trị và quân sự tuyệt đối của đất nước. Đây không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên, mà là kết quả của cơ cấu quyền lực được thiết kế kỹ lưỡng. Khamenei hiện đã hơn 86 tuổi, nhưng vị trí của ông vẫn là yếu tố ổn định duy nhất trong chính trường Iran, nơi các tổng thống thay đổi theo từng kỳ nhiệm vụ.

Từ cậu bé nghèo khó đến học trò của Khomeini

Khamenei sinh ngày 19 tháng 4 năm 1939 tại thành phố Mashhad, ở phía đông bắc Iran, trong một gia đình có truyền thống tôn giáo sâu đậm nhưng khá khốn khó. Cha ông là một giáo sĩ Hồi giáo bình dị tên là Sayyed Javad Khamenei, người dạy các con sống đơn sơ và biết kiên nhẫn chịu khổ. “Ngôi nhà chúng tôi chỉ rộng 65 mét vuông, bữa tối thường là bánh mì cùng nho khô”, ông Khamenei từng hồi tưởng.

Nền tảng tôn giáo sâu sắc này được hình thành từ sớm khi ông bắt đầu học kinh Qur’an tại maktab (trường học truyền thống) từ lúc 4 tuổi. Sau đó, ông theo học tại các trường tôn giáo nổi tiếng của Mashhad như Soleiman Khan và Nawwab, nơi ông hoàn thành chương trình trung cấp chỉ trong 5 năm với những môn học chủ yếu là logic, triết học và luật pháp Hồi giáo. Lối học tập nhanh nhạo của ông đã thu hút sự chú ý của các đại giáo sĩ hàng đầu khi ông bước vào các trung tâm thần học cấp cao vào tuổi 18.

Năm 1957, Khamenei thực hiện hành trình hành hương đến các thánh địa Hồi giáo ở Iraq và tự tu dưỡng tại Najaf – trung tâm học tập tôn giáo Shia nổi tiếng. Tuy nhiên, thay vì tiếp tục ở đó dưới hướng dẫn của các học giả lừng danh, ông chọn quay về Iran để tuân theo ý nguyện của cha mình, định cư tại Qom từ năm 1958. Giai đoạn 1958–1964, ông được hướng dẫn trực tiếp bởi những vị đại giáo chủ có tầm vóc nhất của Iran lúc bấy giờ, đặc biệt là Ruhollah Khomeini – người sẽ trở thành lãnh tụ đầu tiên của Cộng hòa Hồi giáo Iran sau này. Mối quan hệ này tạo nên một sự gắn bó mà suốt đời Khamenei đều coi là chắp cánh cho tư tưởng chính trị của mình.

Trung thành tuyệt đối với Khomeini: Gốc rễ của quyền lực

Từ năm 1962, Khamenei chính thức gia nhập phong trào cách mạng do Khomeini lãnh đạo, phản đối chế độ quân chủ của vua Mohammad Reza Pahlavi. Sự lựa chọn này không phải là một quyết định chính trị thông thường, mà là một cam kết tôn giáo toàn diện. Trong suốt 17 năm từ 1962 đến 1979, Khamenei liên tục bị bắt giữ, tra tấn và giam cầm vì tham gia các hoạt động cách mạng, nhưng ông không bao giờ rời bỏ con đường đã chọn. Sự kiên định này đã tạo dựng một nguồn tin tưởng quý báu: đến mắt Khomeini, Khamenei là một người suốt đời trung thành và không bao giờ dao động.

Tính chất này sẽ trở thành yếu tố then chốt trong sự bổ nhiệm của Khamenei về sau.

Bước nhảy vọt: Từ Tổng thống hình thức đến Lãnh tụ tối cao

Sau khi chế độ quân chủ sụp đổ năm 1979, Khameini được Khomeini tin tưởng và nhanh chóng được bổ nhiệm vào Hội đồng Cách mạng. Ông cũng đảm nhận vị trí Thứ trưởng Quốc phòng và có vai trò quan trọng trong việc thành lập Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) – một tổ chức quân sự độc lập song song với quân đội chính thức, rồi sau này trở thành trung tâm quyền lực thật sự của Cộng hòa Hồi giáo.

Năm 1981, Khamenei gặp phải một biến cố lớn: một vụ đánh bom tại một nhà thờ Hồi giáo ở Tehran làm ông bị thương nặng, tay phải liệt vĩnh viễn. Tuy nhiên, hai tháng sau đó, Tổng thống Mohammad-Ali Rajai bị ám sát, và Khamenei được bầu làm người kế nhiệm. Chức vị Tổng thống lúc bấy giờ chủ yếu mang tính nghi lễ, nhưng Khamenei vẫn sử dụng nó để dần xây dựng ảnh hưởng, đặc biệt trong các vấn đề quân sự và an ninh. Mâu thuẫn liên tục giữa ông với Thủ tướng Mir Hossein Mousavi phản ánh cuộc xung đột quyền lực ẩn dưới bề mặt hiến pháp Iran – cơ chế này được thiết kế để tránh sự tập trung quyền lực quá mức.

Tuy vậy, khi Khomeini qua đời vào tháng 6 năm 1989, Hội đồng Chuyên gia (do các giáo sĩ Hồi giáo hàng đầu lập nên) đã bầu Khamenei làm Lãnh tụ tối cao. Sự lựa chọn này là bất ngờ vì Khamenei chưa đạt đến mục vị “marja-e taqlid” – học vị tôn giáo tối cao theo luật tôn giáo Iran. Để giải quyết vấn đề này, hiến pháp Iran được sửa đổi với một điều khoản linh hoạt, chỉ yêu cầu Lãnh tụ tối cao phải có “kiến thức Hồi giáo”, giúp Khamenei đủ điều kiện pháp lý. Ngay sau đó, Khamenei được nâng từ học vị Hojjat al-Islam lên cấp Ayatollah (dấu hiệu ân phúc từ thượng đế) – bước ngoặc mang ý nghĩa biểu tượng khẳng định quyền lực tuyệt đối của ông trong hệ thống mới.

Khamenei và các Tổng thống: Khi quyền lực tối cao áp đảo

Dù hiến pháp Iran thiết lập hệ thống hai trụ cột quyền lực (Lãnh tụ tối cao và Tổng thống), trong thực tế Khamenei nắm giữ toàn bộ sức mạnh quyết định. Điều này thể hiện rõ qua các mối quan hệ với các tổng thống liên tiếp:

Tổng thống Mohammad Khatami (1997–2005) thực hiện chính sách mở cửa và cải cách, nhưng hầu hết những sáng kiến của ông đều bị Khamenei ngăn chặn. Tổng thống bảo thủ Mahmoud Ahmadinejad ban đầu được coi là người thân cận với Khamenei, nhưng cuối cùng họ lại mâu thuẫn sâu sắc vì Ahmadinejad muốn mở rộng quyền lực cá nhân. Cuộc tái đắc cử gây tranh cãi của Ahmadinejad năm 2009 dẫn tới các cuộc biểu tình lớn nhất kể từ sau cách mạng 1979, và Khamenei đã ra lệnh trấn áp mạnh tay, dẫn tới hàng chục người thiệt mạng và hàng ngàn người bị bắt.

Tổng thống Hassan Rouhani (2013–2021) đạt được thỏa thuận hạt nhân lịch sử năm 2015 với sự chấp thuận của Khamenei, song ông không nhận được sự ủng hộ trong việc cải cách kinh tế xã hội. Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump rút khỏi thỏa thuận năm 2018 và tái áp dụng trừng phạt, kinh tế Iran rơi vào khủng hoảng, và Khamenei thẳng thừng tuyên bố: “Tôi đã nói từ ngày đầu – đừng tin vào nước Mỹ”. Hành động này cho thấy Lãnh tụ tối cao không chỉ có quyền phê chuẩn hoặc từ chối, mà còn định hình cả chiến lược chính trị dài hạn của quốc gia.

Chính sách ngoại giao cứng rắn: Khamenei và vị trí của Iran

Từ thời còn là Tổng thống (1981–1989), Khamenei đã thiết lập nền tảng cho một chính sách đối ngoại mang tính chất đối kháng. Ông từng tuyên bố sẽ loại bỏ “chủ nghĩa tự do và những phần tử chịu tác động của Mỹ” khỏi Iran. Sau khi trở thành Lãnh tụ tối cao, Khamenei tiếp tục và nâng cao lập trường này, được coi là sự tiếp nối chính sách cứng rắn của Khomeini.

Chính sách này đặc biệt thể hiện rõ sau vụ Mỹ không kích giết chết Tướng Qasem Soleimani vào tháng 1 năm 2020. Khamenei hứa sẽ trả thù “tàn khốc” và tuyên bố rằng: “Quan trọng hơn là phải chấm dứt sự hiện diện của Mỹ trong khu vực”. Dù cuộc trả đũa bằng tên lửa được gọi là “cái tát vào mặt Mỹ”, nhưng tuyên bố của Khamenei làm rõ rằng mục tiêu thật sự là thay đổi cân bằng lực lượng chiến lược khu vực.

Với Israel, Khamenei duy trì lập trường rằng quốc gia này là “khối u ung thư” cần phải bị loại bỏ khỏi khu vực. Lập trường này không chỉ là rhêtoric chính trị mà là một phần cốt lõi của chiến lược Khamenei, liên kết Iran với các lực lượng ở Palestine, Lebanon, Syria và Iraq thông qua IRGC và các tổ chức liên kết.

Cơ chế quyền lực: Vì sao Khamenei giữ được kiểm soát tuyệt đối

Câu hỏi then chốt là: tại sao, trong khi những tổng thống thay đổi, Khamenei vẫn nắm vững quyền lực? Câu trả lời nằm ở cơ cấu thể chế.

Trước hết, Khamenei kiểm soát các lực lượng quân sự chính, đặc biệt là IRGC. Ngay từ những ngày đầu, Khamenei đã tham gia vào việc thành lập và lãnh đạo lực lượng này, nên IRGC trở thành cơ sở quyền lực không thể thay thế. Lực lượng này không chỉ là quân đội mà còn là một tập đoàn kinh tế khổng lồ, kiểm soát từ công nghiệp quốc phòng đến các hoạt động thương mại, tạo ra một mạng lưới quyền lợi sâu rộng xung quanh Khamenei.

Thứ hai, Hội đồng Giám hộ (Guardian Council) – một cơ quan do Khamenei trực tiếp kiểm soát – phải phê chuẩn mọi ứng viên chính trị trước khi họ có thể tranh cử. Điều này đảm bảo rằng chỉ những người trung thành hoặc ít nhất không chống lại lãnh tụ tối cao mới có thể lên nắm quyền.

Thứ ba, Hội đồng Chuyên gia – cơ quan lý thuyết có quyền bầu chọn hoặc bãi miễn Lãnh tụ tối cao – được cấu thành từ 88 giáo sĩ Hồi giáo do quân chúng bầu chọn mỗi 8 năm. Tuy nhiên, để trở thành thành viên, các ứng viên cũng phải được Guardian Council phê chuẩn. Hơn nữa, phần lớn các thành viên hiện tại đều là những người lâu năm trung thành với Khamenei, nên Hội đồng này thực chất chỉ mang tính hình thức. Một khi đã được bầu, các thành viên có nhiệm vụ “giám sát” Lãnh tụ tối cao, nhưng trên thực tế điều này hiếm khi xảy ra.

Vấn đề kế nhiệm: Quyền lực sau Khamenei

Với tuổi tác hơn 86 và những vấn đề sức khỏe từng lần gặp phải, câu hỏi về tương lai sau Khamenei bắt đầu nặng nề hơn. Người kế nhiệm Khamenei sẽ được Hội đồng Chuyên gia lựa chọn, nhưng vấn đề là: liệu ai có thể lấp được khoảng trống quyền lực khổng lồ mà Khamenei để lại?

Trên lý thuyết, Hội đồng Chuyên gia có toàn quyền lựa chọn, nhưng trong thực tế các cơ chế kiểm soát của Guardian Council và IRGC sẽ đảm bảo rằng chỉ những gương mặt chấp nhận được các chế độ quyền lực này mới có thể thắng cử. Điều này tạo ra một nghịch lý: Hội đồng Chuyên gia lý thuyết có quyền, nhưng thực tế nó bị ràng buộc bởi những cơ chế kiểm soát mà chính Khamenei xây dựng và củng cố trong 30 năm qua.

Với bối cảnh Mỹ và Israel gia tăng sức ép lên Iran, việc chuyển giao quyền lực trở nên một vấn đề không chỉ nội bộ mà còn ảnh hưởng tới toàn bộ cân bằng lực lượng Trung Đông. Khamenei đã xây dựng một hệ thống quyền lực vô cùng tập trung, nên bất cứ thay đổi nào cũng có thể gây ra những chấn động không thể dự đoán trước. Chính vì vậy, tương lai của Iran sau Khamenei vẫn là một ẩn số lớn.