Cuộc khủng hoảng dầu mỏ những năm 70 đã tạo nên sự rực rỡ của ô tô chạy xăng Nhật Bản, vậy năm 2026 có phải là điểm uốn cua của ô tô điện Trung Quốc không?

Giá xăng dầu tăng vọt, eo biển Hormuz bị phong tỏa, một cú sốc năng lượng đang định hình lại cấu trúc thị trường ô tô toàn cầu. Tiếng vang của lịch sử rõ ràng: cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 đã thúc đẩy sự trỗi dậy của xe Nhật, còn cuộc khủng hoảng năm 2026 này có thể trở thành bước ngoặt để xe điện Trung Quốc chiếm lĩnh thị trường toàn cầu.

Giá dầu Brent ngày 19 tháng 3 đã tăng vọt lên 112 USD mỗi thùng, gần chạm mức đỉnh lịch sử. Cú sốc năng lượng này đang thúc đẩy nhanh quá trình chuyển đổi của người tiêu dùng sang xe điện, với logic tương tự như việc OPEC cấm vận dầu năm 1973 đã định hình lại thị trường ô tô. Các nhà phân tích nhận định rằng, trong bối cảnh các rào cản thuế quan ở phương Tây dần được nới lỏng, thị trường Australia, Canada và châu Âu lần lượt mở cửa, các thương hiệu xe điện Trung Quốc có khả năng tận dụng cuộc biến động năng lượng này để mở rộng thị trường toàn cầu một cách đột phá.

Đối với người tiêu dùng phổ thông, cú sốc đã thực sự cảm nhận rõ ràng. Theo phân tích, nếu giá dầu duy trì trên 100 USD mỗi thùng, lợi thế về chi phí sử dụng điện của xe điện sẽ ngày càng rõ ràng — chi phí trung bình hàng tháng để lái xe xăng tại châu Âu khoảng 140 euro, trong khi xe điện chỉ khoảng 65 euro. Khoảng cách giá này đang đẩy ngày càng nhiều người chần chừ đến điểm quyết định mua xe.

Eo biển Hormuz — Ngòi nổ của cú sốc nguồn cung

Nguyên nhân trực tiếp của đợt tăng giá dầu này là các xung đột quân sự leo thang tại Vùng Vịnh. Từ ngày 28 tháng 2, Mỹ và Israel đã tiến hành các cuộc không kích nhằm vào các mục tiêu quan trọng của Iran như đảo Kharg và các cơ sở dầu khí Parsi. Iran đã đáp trả bằng cách phong tỏa eo biển Hormuz và tấn công các cơ sở dầu khí quanh Vịnh.

Eo biển Hormuz vận chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu, việc phong tỏa gây gián đoạn nguồn cung được giới chuyên môn mô tả là nghiêm trọng nhất trong nhiều năm, sánh ngang với cuộc khủng hoảng năm 1973. Giá dầu Brent ngày 19 tháng 3 đạt 112 USD, gần mức cao nhất trong ngày 147,50 USD thiết lập năm 2008.

Tình hình bất ổn về nguồn cung năng lượng đang lan rộng sang các lĩnh vực kinh tế khác. Các nhà phân tích cho rằng, giá dầu cao sẽ đẩy chi phí từ thực phẩm đến phân bón tăng cao, làm trầm trọng thêm áp lực lạm phát, buộc các chính phủ phải xem xét lại chiến lược an ninh năng lượng.

Hồi sinh xe Nhật — Bài học đắt giá

Lịch sử năm 1973 cung cấp một tham chiếu thuyết phục nhất.

Lúc đó, lệnh cấm vận dầu Trung Đông khiến giá dầu tăng gấp bốn lần trong ngắn hạn, người tiêu dùng Mỹ nhanh chóng từ bỏ các dòng xe lớn của Detroit, chuyển sang các mẫu xe nhỏ tiết kiệm nhiên liệu của Honda Civic, Toyota Corolla, Nissan-Datsun.

Dữ liệu chứng minh rõ ràng tốc độ và quy mô của sự chuyển đổi này: thị phần xe Nhật tại Mỹ từ khoảng 9% năm 1976 đã tăng lên 21% năm 1980, trong khi thị phần xe nhập khẩu chung đạt 28% vào cuối thập niên 1980.

Trong khi đó, ba hãng xe lớn của Mỹ đều bị tổn thất nặng nề — General Motors giảm 34% doanh số, Ford giảm tới 47%, buộc phải chuyển đổi nhanh sang các dòng xe nhỏ gọn, nhưng đã bỏ lỡ cơ hội ban đầu.

Các nhà phân tích nhận định rằng, tình hình năm 2026 rất giống, thậm chí còn dữ dội hơn năm 1973 — điểm khác biệt là lần này, phương án thay thế là xe điện, và người thay thế chính là Trung Quốc.

Xe điện Trung Quốc: Lợi thế cạnh tranh không nhiên liệu

Trong đợt khủng hoảng năng lượng này, lợi thế cạnh tranh của các thương hiệu xe điện Trung Quốc đang được mở rộng rõ rệt.

BYD, NIO, Zeekr, Geely, Chery… nhờ chi phí vận hành không nhiên liệu, chi phí vòng đời thấp hơn, công nghệ tiên tiến và chiến lược giá đột phá, đã tạo ra lợi thế rõ rệt trong bối cảnh giá dầu cao.

Dữ liệu thị trường đã cho thấy tín hiệu rõ ràng về sự chuyển dịch nhu cầu. Theo Edmunds, tỷ lệ tìm kiếm xe điện của người tiêu dùng trong đầu tháng 3 đã tăng từ 20,7% lên 22,4%, tái lập đỉnh cao như trong đợt sốc giá dầu năm 2022.

CarGurus và nhiều nhà phân tích ngành cũng chỉ ra rằng, mỗi đợt tăng giá dầu liên tục đều thúc đẩy sự quan tâm đến xe hybrid và xe thuần điện — xe hybrid là bước đầu tiếp nhận nhu cầu, còn xe thuần điện sẽ sau 3 đến 6 tháng, khi các tính toán kinh tế về sử dụng xe rõ ràng hơn, sẽ thu hút lượng lớn người chuyển đổi.

Thị trường nội địa Trung Quốc cũng cung cấp tham khảo dự báo. Hiện tại, hơn 50% doanh số xe mới tại Trung Quốc là xe điện hoặc hybrid sạc điện, nhu cầu dầu đã giảm liên tiếp hai năm, giúp tránh được các cú sốc năng lượng mà các quốc gia khác đang trải qua.

Dữ liệu ngành cho thấy, đến năm 2025, toàn cầu sẽ có khoảng 1,7 triệu thùng dầu/ngày bị thay thế bởi xe điện, tương đương 70% lượng xuất khẩu của Iran, giúp các nước nhập khẩu tiết kiệm khoảng 600 tỷ USD năng lượng mỗi năm.

Nhu cầu đỉnh điểm sớm hơn: Cấu trúc năng lượng đang thay đổi sâu sắc

Ảnh hưởng sâu rộng của cuộc khủng hoảng này có thể vượt ra ngoài việc thị phần ngắn hạn thay đổi liên tục.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo, nhu cầu dầu toàn cầu sẽ đạt đỉnh vào năm 2029, nhưng cuộc khủng hoảng eo biển Hormuz có thể khiến mốc thời gian này sớm hơn đáng kể.

Trong bối cảnh áp lực an ninh năng lượng, quá trình điện khí hóa đội xe của các doanh nghiệp sẽ tăng tốc rõ rệt, và xuất khẩu xe điện của Trung Quốc dự kiến sẽ bùng nổ trong các thị trường mở cửa dần các rào cản thuế quan. Đồng thời, kế hoạch sản xuất pin natri-ion của Trung Quốc cũng cung cấp một phương án thay thế ngoài lithium cho lĩnh vực vận tải và lưu trữ năng lượng quy mô lớn, nâng cao năng lực cạnh tranh toàn diện của ngành công nghiệp năng lượng mới.

Các nhà phân tích tóm tắt triển vọng này như sau: giống như các hãng xe Nhật trong cuộc khủng hoảng năng lượng thập niên 1970 đã vượt qua ngành công nghiệp ô tô Mỹ, các hãng xe mới của Trung Quốc đang đứng trước một cột mốc lịch sử tương tự — cú sốc năng lượng có thể trở thành chất xúc tác mạnh mẽ nhất để định hình lại thị trường toàn cầu của họ.