Bạn khi có lợi nhuận thì sợ hãi như chuột, nhưng khi thua lỗ lại sẵn sàng đương đầu tử thần. Người đoạt giải Nobel Daniel Kahneman trong cuốn 《Thinking, Fast and Slow》 đã tiết lộ: não bộ của bạn để duy trì cân bằng tâm lý, đã mở ra một “tài khoản tâm lý” gian lận, khiến bạn hệ thống tự lừa dối chính mình, không thể lý trí dừng lỗ. Bài viết này xuất phát từ bài viết của CryptoPunk, do PANews tổng hợp, biên dịch và viết bài.
(Trước đó: Tác giả Black Swan mới có bài luận: Đầu tư không dừng lỗ có an toàn hơn không? Những rủi ro cấu trúc ẩn sau)
(Bổ sung nền tảng: Quy tắc sinh tử trong giao dịch: Nói về kiểm soát rủi ro rõ ràng và dừng lỗ vị thế)

Mục lục bài viết

• Giới thiệu: Tự lừa dối hệ thống
• Phần 1: Tiền bị “hạ cấp”
• Phần 2: Bản năng sinh học khi thua lỗ
• Phần 3: Mọi “quyết định tại chỗ” về dừng lỗ đều vô hiệu
  • 1. Chỉ có “dừng lỗ cứng”, không có “dừng lỗ tâm lý”
  • 2. Thực thi “cơ chế ngắt quãng qua đêm”
  • 3. Định nghĩa lại “vốn ban đầu”
• Kết luận

Giới thiệu: Tự lừa dối hệ thống

Đừng nói nữa về phân tích kỹ thuật, về kinh tế vĩ mô. Nguyên nhân bạn vẫn là “tài sản thanh khoản” bị thu hoạch chính là một:

Bạn khi có lợi nhuận thì sợ hãi như chuột, nhưng khi thua lỗ lại sẵn sàng đương đầu tử thần.

Nhìn vào tài khoản lợi nhuận 10%, bạn hoảng loạn, sợ con vịt đã chín bay mất, vội vàng chốt lời; nhìn vào tài khoản lỗ 30%, bạn lại bình tĩnh, tắt phần mềm, tự nhủ: “Chỉ cần tôi không bán, đây không phải là lỗ”.

Điều này không gọi là tâm lý tốt. Từ góc độ khoa học nhận thức, đây là một dạng tự lừa dối hệ thống.

Người đoạt giải Nobel Daniel Kahneman trong 《Thinking, Fast and Slow》 đã sớm đưa ra nhận định: não bộ của bạn để duy trì một trạng thái cân bằng tâm lý, đã mở ra một “tài khoản tâm lý” gian lận cho bạn.

Phần 1: Tiền bị “hạ cấp”

Tại sao bạn không muốn dừng lỗ? Bởi vì bạn sống trong ảo tưởng do não bộ tạo ra.

Trong hậu trường não của bạn, có hai sổ sách:

2. Tài khoản thực tế (tiền mặt): Dùng để mua đồ ăn, trả tiền nhà.
3. Tài khoản tâm lý (vị thế): Số tiền trong này, bạn định nghĩa là “tiền chơi game”.

Đây chính là lý do tại sao bạn mất 100 đồng trong đời thực sẽ buồn phiền cả ngày, nhưng trong phần mềm giao dịch thấy giá trị thị trường mất vài chục nghìn đồng lại không cảm xúc gì. Bởi vì ở cấp độ tâm lý, số tiền này đã bị bạn hạ cấp.

Khi tài khoản thua lỗ, não của bạn kích hoạt “cơ chế cách ly”: Chỉ cần không thoát lệnh, khoản lỗ này chỉ là điểm ảnh trên màn hình, là “lơ lửng”, là “giả”.

Dừng lỗ khó vì nó buộc bạn phải phá vỡ sự cách ly đó, biến “lỗ tạm thời” thành “đau đớn thật sự”. Để tránh phải thanh toán, bạn chọn cách như đà điểu nhét đầu vào cát, duy trì tài khoản tâm lý ảo này không sụp đổ.

Tỉnh lại đi. Trong thế giới tài chính, không có “lỗ tạm thời”, mỗi giây giá trị thị trường chính là tài sản của bạn hiện tại. Bạn không bán chính là một quyết định mua mới.

(Lưu ý đặc biệt: Bài viết chỉ bàn về một chủ đề cốt lõi — Khi giao dịch đã bất lợi, tại sao bản năng con người lại thúc đẩy bạn đưa ra quyết định tồi tệ hơn. Chúng tôi không bàn về đảo chiều cơ bản hay vị thế hệ thống, chỉ phán xét những hành vi dựa trên tâm lý trốn chạy phi lý trí.)

Phần 2: Bản năng sinh học khi thua lỗ

Lý thuyết dự đoán của Kahneman tiết lộ một sự thật tàn nhẫn hơn: thái độ của con người với rủi ro là phân ly tâm trí.

• **Lãi: **Bạn trở nên cực kỳ ghét rủi ro.
• **Lỗ: **Bạn trở nên cực kỳ ưa thích rủi ro.

Đối mặt với khoản lỗ -20%, lý trí bảo bạn phải dừng lỗ rời khỏi. Nhưng bản năng động vật của bạn lại bảo: “Chơi thêm một ván nữa! Cứ cố gắng thêm chút nữa có thể hòa vốn!”

Một khi bạn rơi vào vùng thua lỗ, não của bạn không còn phục vụ mục tiêu “tối đa hóa lợi nhuận”, mà là “tránh thừa nhận sai lầm”.

Phân biệt rõ hai hành vi hoàn toàn khác nhau: một là dựa trên quy tắc trước, “lơ lửng chiến lược”, còn lại là dựa trên cảm xúc không cam lòng, “kiên trì vô lý”. Bài viết này muốn phán xét chính là hành vi thứ hai.

Trong vũng lầy thua lỗ, để tránh thiệt hại chắc chắn, bạn sẵn sàng cược toàn bộ tài sản để đánh cược một xác suất nhỏ để hòa vốn. Lúc này, bạn đã không còn là trader lý trí nữa, mà đã bước vào trạng thái “đuổi theo thua lỗ” điển hình về mặt sinh học.

Phần 3: Mọi “quyết định tại chỗ” về dừng lỗ đều vô hiệu

Nếu đến đây bạn vẫn nghĩ: “Lần tới tôi nhất định sẽ dừng lỗ bằng ý chí.” Xin chúc mừng, lần tới bạn vẫn sẽ cháy tài khoản.

Trong thời điểm giao dịch adrenaline tăng cao, cố gắng dùng “ý chí” để chống lại bản năng sinh học tiến hóa hàng triệu năm, chính là một sự kiêu ngạo.

Muốn sống sót? Bạn không cần ý chí mạnh hơn, mà cần một bộ quy tắc không cần ý chí.

1. Chỉ có “dừng lỗ cứng”, không có “dừng lỗ tâm lý”

Nếu bạn còn dùng đầu ghi nhớ mức dừng lỗ, chính là đang để lại lối thoát cho mình. **Giải pháp: **Khi đặt lệnh, phải thiết lập lệnh điều kiện. Giao phó việc dừng lỗ cho máy chủ của sàn, chứ không phải do ngón tay của bạn quyết định. Nếu bạn không dám đặt lệnh dừng lỗ, chứng tỏ từ lúc mở lệnh, bạn đã chuẩn bị sẵn sàng làm đà điểu rồi.

2. Thực thi “cơ chế ngắt quãng qua đêm”

Phần lớn thua lỗ lớn là do “không muốn mang thua lỗ qua đêm”, dẫn đến càng ngày càng sâu. **Giải pháp: **Đặt ra quy tắc cứng — trước khi đóng cửa (hoặc trước khi đi ngủ), nếu tài khoản còn đỏ, bán hết một nửa không điều kiện.

(Lưu ý: Quy tắc cứng này dành riêng cho hai nhóm người: 1. Nhà giao dịch chủ quan chưa qua kiểm thử đầy đủ; 2. Người đã xuất hiện rõ ràng cảm xúc tiêu cực trong thua lỗ. Hệ thống giao dịch theo xu hướng không nằm trong phạm vi bàn luận. )

Tại sao điều này quan trọng? Bởi vì tính liên tục là nhiên liệu của tâm lý cược thủ, còn cơ chế ngắt quãng chính là cắt đứt tính liên tục đó. Chỉ cần cắt đứt dòng thời gian, não của bạn có thể chuyển từ “mục tiêu gỡ hòa” sang “lý trí”.

3. Định nghĩa lại “vốn ban đầu”

Quên đi số tiền bạn nạp vào, quên đi giá vốn của bạn.

**Giải pháp: **Mỗi sáng mở màn, viết ra giấy giá trị ròng hiện tại của bạn. Đó chính là vốn ban đầu của ngày hôm nay. Nếu còn 5 vạn, hãy nghĩ theo vị thế của 5 vạn. Đừng cố gắng lấy lại “tiền đã mất”, vì số tiền đó đã về vật lý không còn thuộc về bạn nữa.

Kết luận

Thị trường không chỉ là nơi chuyển giao của cải, mà còn là máy xay xát nhân tính.

Dừng lỗ, về bản chất, là một “loại bỏ độc tố” phản lại nhân tính. Nó đi ngược lại bản năng hoàn hảo của chúng ta, chạm vào tự trọng không muốn thua cuộc của chúng ta.

Nhưng hãy nhớ: Não bộ của bạn sinh ra để tồn tại, còn thị trường sinh ra để thu hoạch.

Thị trường không thưởng cho bản năng, nhưng sẽ để lại lối đi cho những người biết tự kiểm soát ít ỏi.