Kinh nghiệm kinh doanh 30 năm của tỷ phú Silicon Valley: Tất cả những mục tiêu tôi từng theo đuổi đều là ngu ngốc

Tác giả: Sâu Sắc Quanh

Bạn đã từng nghĩ đến chưa, những mục tiêu khiến bạn cố gắng hết sức để đạt được, có thể chính là những thứ đang ngăn cản bạn thành công? Thăng chức, tăng lương, danh hiệu, địa vị xã hội — những cột mốc tưởng chừng như tất nhiên trong cuộc đời, thực ra có thể đang giữ chân bạn trong một cái bẫy được thiết kế tinh vi. Gần đây tôi xem một video, cựu quản lý cấp cao của Facebook, nhà đầu tư nổi tiếng Chamath Palihapitiya, đã tổng kết 30 năm kinh nghiệm kinh doanh của mình trong 13 phút. Một câu nói của anh đã khiến tôi hoàn toàn chấn động: “Tôi đã mất 30 năm để hiểu ra rằng, những mục tiêu tôi từng cố gắng hết sức để đạt được đều là ngu xuẩn.” Đó không phải là những lời nói sáo rỗng kiểu truyền cảm hứng, mà là một sự suy ngẫm sâu sắc của một tỷ phú sau vô số thành công và thất bại.

Hồ sơ của Chamath đã đủ để khiến người ta phải ngưỡng mộ. Anh từng là thành viên trung tâm trong đội ngũ phát triển của Facebook, sau đó trở thành người sáng lập quỹ đầu tư mạo hiểm Social Capital, đã đầu tư vào vô số công ty công nghệ thành công. Khi một người như vậy nói rằng phần lớn những thứ anh theo đuổi trong 30 năm qua đều sai lầm, bạn sẽ nghĩ gì? Lần đầu nghe ý kiến này, trong lòng tôi phản kháng dữ dội. Bởi vì điều đó hoàn toàn đảo lộn những tư duy thành công mà chúng ta đã được dạy từ nhỏ. Chúng ta được giáo dục phải đặt mục tiêu, lập kế hoạch, từng bước đạt được từng cột mốc. Nhưng Chamath nói rằng, chính cách tư duy này đã có vấn đề.

Tại sao mục tiêu lại trở thành kẻ thù của bạn

Ý kiến trung tâm đầu tiên của Chamath khiến tôi phải suy nghĩ rất lâu: Bạn không bao giờ được dừng lại. Nghe có vẻ kỳ quặc, nhưng anh giải thích rằng, phần lớn mọi người xem cuộc sống như một chuỗi các mục tiêu. Vấn đề của mục tiêu là, khi bạn đạt đủ nhiều mục tiêu rồi, bạn sẽ nghĩ “Tôi đã thành công rồi, có thể dừng lại.” Cách suy nghĩ này sẽ khiến bạn mất động lực vào một thời điểm nào đó, mất lý do để tiếp tục tiến về phía trước.

Tôi hiểu rõ cảm giác này. Trong một giai đoạn của sự nghiệp, khi tôi đã đạt được một số mục tiêu đề ra, tôi thực sự cảm thấy trống rỗng. Cảm giác “Vậy rồi sao nữa?” khiến tôi bối rối không biết tiếp theo nên làm gì. Chamath nhận thấy, nhiều người anh từng rất kính trọng, đến khoảng 50 tuổi thì dừng lại. Họ không còn hoạt động trong ngành nữa, không còn thử thách bản thân, không còn học hỏi điều mới. Theo lời anh, “Họ không còn trong đấu trường nữa.”

Ngược lại, anh lấy ví dụ của Warren Buffett. Buffett vẫn còn làm việc ở tuổi 95, gần đây mới bắt đầu rút lui một chút. Còn Charlie Munger, gần như đã qua đời khi còn đang làm việc. Điểm chung của những người này là gì? Họ không đặt ra một loạt mục tiêu để đạt được, mà luôn hướng tới việc học hỏi liên tục, mạo hiểm không ngừng, kết bạn với những người thú vị. Chính thái độ này giúp họ duy trì sự nhạy bén và năng lượng.

Quan điểm này khiến tôi phải nhìn lại kế hoạch nghề nghiệp của chính mình. Trước đây, tôi từng đặt ra nhiều mục tiêu cụ thể: đạt đến một vị trí nhất định ở tuổi nào, kiếm được một số tiền nhất định, đạt tự do tài chính. Nhưng giờ đây, tôi nhận ra rằng, chính những mục tiêu đó có thể gây hại. Bởi vì, khi đạt được rồi, bạn sẽ mất động lực để tiếp tục tiến lên. Thay vào đó, nếu tập trung vào quá trình — học hỏi liên tục, phát triển bản thân, thử thách chính mình — bạn sẽ không bao giờ dừng lại.

Chamath nói rằng, nếu có ai đó sớm hơn anh nói ra điều này, anh sẽ đưa ra những quyết định hoàn toàn khác. Anh sẽ giảm thiểu việc tối ưu hóa về tiền bạc, chấp nhận nhiều rủi ro hơn, thậm chí còn nhiều hơn thời trẻ của anh. Câu nói này rất thú vị, vì nó tiết lộ một sự thật trái ngược với lẽ thường: thành công thực sự không đến từ việc tối ưu các mục tiêu ngắn hạn, mà từ việc kiên trì theo đuổi quá trình dài hạn.

Ba điều kiện ranh giới: làm thế nào để sống trong quá trình

Nếu muốn từ bỏ cuộc sống dựa trên mục tiêu, chuyển sang sống dựa trên quá trình, Chamath cho rằng bạn cần đặt ra một số điều kiện ranh giới (boundary conditions) thật tốt. Những điều kiện này không phải là mục tiêu, mà là nguyên tắc, là những giới hạn không thể vượt qua trong mọi hoàn cảnh. Anh đề xuất ba điều kiện cụ thể, mỗi điều đều khiến tôi rất xúc động.

Điều kiện đầu tiên: Không được nợ nần. Nghe có vẻ đơn giản, nhưng Chamath giải thích rằng, nợ là thứ khiến bạn dừng lại. Nó khiến bạn ngừng học hỏi, ngừng mạo hiểm, bắt đầu chạy theo mục tiêu ngắn hạn, rõ ràng nhất là theo đuổi tiền bạc. Tất cả những tối ưu ngắn hạn này sẽ ảnh hưởng lớn đến cuộc sống của bạn trong 20, 30, 40 năm tới.

Tôi hoàn toàn đồng ý với quan điểm này. Nợ không chỉ là gánh nặng tài chính, mà còn là xiềng xích tâm lý. Khi mang nợ, các quyết định của bạn sẽ bị bóp méo. Bạn có thể từ bỏ một cơ hội thú vị nhưng lương thấp, để chọn một công việc nhàm chán nhưng lương cao, chỉ vì cần trả nợ. Bạn có thể ở lại một công ty không thích, chỉ để duy trì dòng tiền ổn định. Nợ khiến bạn mất tự do lựa chọn, và tự do đó là điều kiện tiên quyết để sống trong quá trình.

Chamath đặc biệt đề cập đến một hiện tượng rất nguy hiểm đối với thế hệ trẻ: họ dành quá nhiều thời gian trên mạng xã hội, xem những người sống ảo, khoe khoang cuộc sống giả tạo của họ. Quá nhiều người bị lừa bởi cuộc sống giả này, nghĩ rằng đó là cuộc sống thật, rồi bắt đầu chạy theo lối sống đó. Tất cả đều xoay quanh tiền bạc. Không ai được xã hội ca ngợi vì cống hiến cho quá trình lâu dài. Có thể Kobe Bryant là một ngoại lệ, nhưng đáng tiếc là anh đã không còn nữa.

Điều này khiến tôi nhớ đến những nội dung khoe của trên mạng xã hội: túi xách hàng hiệu, xe sang, chuyến du lịch xa hoa. Những thứ này liên tục kích thích mong muốn tiêu dùng của giới trẻ. Để sống được cuộc sống đó, nhiều người phải vay nợ, tiêu xài quá mức, đẩy tương lai vào rủi ro. Nhưng thực tế, nhiều người khoe cuộc sống xa hoa trên mạng thực ra đang mang trong mình khoản nợ khổng lồ, hoặc cuộc sống của họ không thực sự lấp lánh như vẻ ngoài. Theo đuổi lối sống ảo này cuối cùng sẽ giữ bạn trong cái bẫy nợ, khiến bạn không thể tập trung vào những điều thực sự quan trọng.

Điều kiện thứ hai: Quản lý cuộc sống bằng sự khiêm tốn. Chamath nói rằng đây là bài học anh phải mất rất nhiều thời gian để học. Khi nói đến khiêm tốn, nghĩa là gì? Nghĩa là bạn phải trung thực cực kỳ với thực tại hôm nay. Chỉ khi đó, bạn mới có thể nhìn rõ bản chất của mọi thứ, chia sẻ sự thật với người khác, tạo ra sự đồng cảm chân thành.

Quan điểm này chạm đến tôi. Khiêm tốn không phải là tự hạ thấp bản thân, mà là đánh giá chính xác khả năng và giới hạn của mình. Trong kinh doanh và công việc, tôi đã thấy quá nhiều thất bại vì thiếu khiêm tốn. Có người quá tự tin, không muốn thừa nhận sai lầm, dẫn đến đi sai đường. Có người sợ lộ ra điểm yếu, luôn cố tạo ra hình ảnh hoàn hảo, dẫn đến mất cơ hội kết nối chân thành với người khác. Thật sự, khiêm tốn là thừa nhận “Tôi không biết”, là sẵn sàng học hỏi, là dám nói “Tôi sai.”

Điều kiện thứ ba: Bao quanh mình bởi những người trẻ hơn. Chamath nói rằng, cách nhìn thế giới của người trẻ hoàn toàn khác. Quan điểm của họ khác, khung tư duy của họ khác. Dù nhiều lúc anh cảm thấy đã học đủ, không cần nghe ai nữa, nhưng thực tế lại trái ngược. C càng dành nhiều thời gian bên những người trẻ, anh càng nhận ra rằng tất cả những gì anh biết đều bị giới hạn trong một thời điểm nhất định.

Đây là một nhận thức rất sâu sắc. Kiến thức và kinh nghiệm của chúng ta luôn có giới hạn thời gian. Những điều đúng ngày hôm nay có thể trở nên lỗi thời ngày mai. Phương pháp hiệu quả hôm nay có thể không còn phù hợp vào ngày hôm sau. Người trẻ như một hệ thống cảnh báo sớm về tương lai, giúp bạn thấy thế giới đang thay đổi như thế nào. Chamath nói rằng, trong một số trường hợp, cách anh nghĩ mọi thứ nên vận hành hoàn toàn trái ngược với cách thực tế vận hành. Nhận thức này đòi hỏi sự can đảm, vì nó đồng nghĩa với việc thừa nhận kiến thức của mình đang trở nên lạc hậu.

Tôi cũng từng trải qua cảm giác này. Khi trò chuyện với những người trẻ hơn tôi 10 tuổi, tôi thường bị sốc bởi quan điểm của họ. Hiểu biết về công nghệ, cách sử dụng mạng xã hội, tiếp cận các mô hình kinh doanh mới của họ vượt xa tưởng tượng của tôi. Nếu cứ cố giữ quan điểm cũ, từ chối lắng nghe ý kiến của thế hệ trẻ, tôi sẽ nhanh chóng trở nên cứng nhắc và lạc hậu.

Những mục tiêu ngu xuẩn

Chamath thẳng thắn kể về những “mục tiêu ngu xuẩn” mà anh từng theo đuổi. Khi còn là giám đốc, anh muốn trở thành phó giám đốc. Khi là phó giám đốc, anh muốn trở thành giám đốc cao cấp. Khi là giám đốc cao cấp, anh muốn trở thành principal (trưởng nhóm) của quỹ đầu tư mạo hiểm, rồi trở thành partner (đồng sáng lập). Thời còn ở Facebook, anh là thành viên trong ban quản lý, anh muốn có nhiều cổ phần hơn. Tất cả đều là những mục tiêu ngu xuẩn.

Lời tự thú này khiến tôi phải suy nghĩ. Bởi vì, những mục tiêu đó trông có vẻ không ngu xuẩn chút nào. Chúng là những thứ mà hầu hết người đi làm đều mơ ước. Từ giám đốc đến phó giám đốc, từ nhân viên đến đối tác, từ quản lý đến sở hữu cổ phần nhiều hơn — đó chính là con đường phát triển nghề nghiệp mà chúng ta được dạy phải theo đuổi. Nhưng Chamath nói rằng, những mục tiêu ngu xuẩn đó đã khiến anh xa rời chính con người thật của mình 100%. Chúng biến anh thành phiên bản hoạt hình của chính mình, phóng đại một số đặc điểm nhỏ, rồi lấy đó làm đại diện cho bản thân lớn hơn. Không chỉ với anh, mà còn với những người xung quanh.

Tôi hiểu ý anh. Khi bạn theo đuổi những mục tiêu bên ngoài này, vô hình trung bạn sẽ điều chỉnh hành vi của mình để phù hợp với vai trò đó. Bạn có thể kìm nén những đặc điểm thật của mình, phóng đại những đặc điểm khác, vì nghĩ rằng như vậy sẽ giúp đạt mục tiêu. Nhưng quá trình này khiến bạn mất đi chính mình. Bạn trở thành một phiên bản bị bóp méo, chỉ để đạt mục tiêu, chứ không phải là chính bạn chân thật nhất, toàn diện nhất.

Chamath thừa nhận rằng, những điều anh nói chỉ có thể học qua thời gian. Mỗi người trên 40, 50 tuổi nghe anh nói đều gật gù đồng tình. Nhưng những người trẻ 20, 30 tuổi lại nghĩ “Điều này không dành cho tôi.” Vì vậy, có hai cách: cách dễ và cách khó. Cách dễ là làm những việc đơn giản này. Cách khó là mất 30 năm để tự mình rút ra bài học đó.

Điều này khiến tôi nhớ đến một nghịch lý cổ điển: tuổi trẻ có thời gian và năng lượng, nhưng thiếu trí tuệ và kinh nghiệm; còn tuổi già có trí tuệ và kinh nghiệm, nhưng mất thời gian và năng lượng. Nếu chúng ta hiểu được những điều này khi còn trẻ, chúng ta sẽ tiết kiệm được bao nhiêu thời gian, công sức? Nhưng vấn đề là, những chân lý này thường chỉ thực sự thấm qua trải nghiệm cá nhân. Nghe người khác nói chưa đủ, phải tự trải qua mới hiểu rõ.

Tính chọn lọc (Optionality): Giữ tự do lựa chọn

Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất mà Chamath đề xuất là: giữ cho tính chọn lọc (optionalty) luôn luôn tồn tại bằng mọi giá. Anh nói rằng, trong kinh doanh, anh luôn cố gắng giữ cho mình có nhiều lựa chọn, trong đàm phán, anh luôn cố gắng giữ cho mình nhiều sự lựa chọn. Tìm kiếm không gian đôi bên cùng có lợi là một điều rất mạnh mẽ, giúp anh rất nhiều.

Optionality nghĩa là gì? Là giữ cho các lựa chọn của bạn luôn còn đó, đừng để bị mắc kẹt trong một con đường duy nhất. Khi có nhiều lựa chọn, bạn có thể linh hoạt điều chỉnh theo tình hình. Khi một cơ hội không phù hợp, bạn có thể từ chối. Khi xuất hiện cơ hội tốt hơn, bạn có thể nắm bắt ngay lập tức. Còn khi mất tính chọn lọc, bạn sẽ bị mắc kẹt. Bạn phải chấp nhận các lựa chọn hiện tại, dù chúng không phải là tốt nhất.

Chamath giải thích rằng, giữ cho mình nhiều lựa chọn giúp bảo vệ các mối quan hệ, giữ gìn lòng tự trọng của người khác, cảm xúc của họ. Nó khiến anh phải kiềm chế, lắng nghe nhiều hơn, nói ít hơn. Thực tế, nhiều người tự hủy hoại chính mình vì làm những điều ngu xuẩn. Còn anh, nhờ khung tư duy này, có thể tránh được phần lớn những tình huống đó.

Tôi rất đồng tình với quan điểm này. Trong sự nghiệp của mình, những quyết định giữ được tính chọn lọc luôn mang lại kết quả tốt hơn. Ví dụ, tôi từng từ chối một công việc lương cao nhưng yêu cầu ký hợp đồng dài hạn, thay vào đó chọn một cơ hội linh hoạt hơn, thu nhập thấp hơn. Vài tháng sau, một cơ hội tốt hơn xuất hiện, tôi có thể nắm bắt ngay vì không bị ràng buộc bởi hợp đồng dài hạn. Còn những người chấp nhận hợp đồng dài hạn, chỉ biết nhìn theo sau, đành chờ cơ hội trôi qua.

Nợ là kẻ thù lớn nhất của tính chọn lọc. Khi mang nợ, bạn phải trả nợ hàng tháng, nghĩa là phải có thu nhập ổn định. Điều này hạn chế khả năng lựa chọn của bạn. Bạn có thể phải chấp nhận một công việc không thích, chỉ để có tiền trả nợ. Nếu không có nợ, bạn tự do khám phá, mạo hiểm, theo đuổi những cơ hội có thể không mang lại lợi ích ngay lập tức nhưng dài hạn hơn.

Chamath còn chia sẻ một suy nghĩ triết lý hơn: Nếu chúng ta thực sự sống trong một thế giới mô phỏng, thì trong game có một tầng thực sự là cho bạn thấy những bí mật này và tạo cơ hội. Anh đã gần 50 tuổi, nhận ra những bí mật này đang dần hé lộ. Anh nói: “Wow, thật là kỳ diệu. Khi còn trẻ tôi không biết những điều này, dù có ai đó cố gắng nói, tôi cũng bỏ qua.” Vì vậy, anh chỉ đưa ra lời khuyên, biết rằng phần lớn mọi người sẽ bỏ qua, nhưng cuối cùng ai cũng sẽ trải qua quá trình này.

Nói cách khác, cuộc sống như một trò chơi, có những bí mật chỉ mở khóa khi đạt đến một cấp độ nhất định. Nhưng trớ trêu thay, khi bạn hiểu rõ những bí mật này, có thể đã muộn để tận dụng chúng tối đa. Đó là lý do tại sao nghe lời khuyên của người đi trước rất quan trọng, dù ban đầu có thể không hiểu hết.

Chân thành trong các mối quan hệ

Trong nói về các mối quan hệ, Chamath chia sẻ bài học quan trọng nhất mà anh đã học được: kết hôn với người 100% ủng hộ bạn là điều cực kỳ quan trọng. Và cách duy nhất để có được sự ủng hộ đó là trung thực hoàn toàn.

Anh thừa nhận, trung thực với nhiều người là rất khó. Chính anh cũng không biết làm thế nào để trung thực hoàn toàn. Anh sẽ chia sẻ phần lớn mọi thứ, nhưng không phải tất cả. Đó là cách anh đã học trong cuộc sống gia đình. Nhưng nếu không học được bài học này, nó sẽ quay lại cắn trả bạn.

Chamath nói rằng, trong các mối quan hệ, có người đồng sáng lập, có vợ bên cạnh thật sự rất quan trọng. Anh đã trải qua một lần ly hôn, và nói rằng đó gần như là mất đi người thân trong gia đình. Điều thiếu trong cuộc hôn nhân đầu tiên là gì? Là sự trung thực nguyên sơ, chưa qua lọc, thuần khiết. Khi mọi thứ tốt đẹp, hai người có thể cùng nhau ăn mừng. Khi mọi thứ tồi tệ, bạn cần có thể chỉ ra, gọi tên vấn đề. Nhưng họ đã không làm vậy. Cuộc hôn nhân thứ hai của anh hoàn toàn khác, anh nói, tìm được mối quan hệ như vậy là một phước lành.

Câu chuyện này khiến tôi nghĩ đến nhiều vấn đề trong hôn nhân hoặc các mối quan hệ. Nhiều người nghĩ rằng, trong mối quan hệ, giữ lại một số bí mật, che giấu sự thật là cần thiết, để bảo vệ đối phương hoặc giữ hòa khí. Nhưng kinh nghiệm của Chamath cho thấy, thiếu trung thực hoàn toàn chính là mìn nổ chờ sẵn trong mối quan hệ. Những vấn đề nhỏ không được giải quyết kịp thời sẽ tích tụ thành lớn. Hiểu lầm không được làm rõ sẽ sinh ra oán giận.

Trung thực là gì? Là khi bạn cảm thấy không hài lòng, bạn phải nói ra. Khi bạn phạm sai lầm, phải thừa nhận. Khi bạn sợ hãi, phải thành thật. Điều này đòi hỏi sự can đảm lớn, vì trung thực sẽ khiến bạn dễ tổn thương. Nhưng chính qua sự tổn thương đó, mới có thể xây dựng được mối liên kết sâu sắc thực sự. Khi người bạn đời biết rõ về bạn, bao gồm cả điểm yếu và nỗi sợ, họ mới có thể thực sự hỗ trợ bạn.

Trong kinh doanh cũng vậy. Những mối quan hệ hợp tác thành công nhất thường dựa trên sự trung thực hoàn toàn. Khi bạn có thể thẳng thắn bàn luận về bất đồng, thừa nhận sai lầm, chia sẻ lo lắng, các bạn mới có thể cùng nhau vượt qua thử thách, đưa ra quyết định tốt nhất.

Lời khuyên dành cho người trẻ tuổi

Chamath đưa ra những lời khuyên rất cụ thể cho những người trẻ có hoài bão. Điều đầu tiên, cũng là quan trọng nhất: bạn phải đi đến Broadway (đến sân khấu chính).

Anh giải thích rằng, tùy vào mục đích của bạn, nếu muốn vào chính trị, bạn cần đến Washington D.C. Có thể cần một hai lần chuyển hướng để đến đó, ban đầu có thể phải đến thủ phủ của bang, rồi từ đó mới đi đến Washington. Nếu muốn làm tài chính, bạn cần đến New York hoặc London. Nếu muốn làm trong lĩnh vực tiền mã hóa, có thể cần đến Abu Dhabi. Nếu muốn làm trong công nghệ, đơn giản là phải đến Silicon Valley. Những quyết định này không có con đường tắt.

Lời khuyên này nghe có vẻ đơn giản, nhưng thực hiện lại đòi hỏi dũng khí. Nó có nghĩa là bạn có thể phải rời xa quê hương, rời khỏi vùng an toàn, đến một thành phố xa lạ để bắt đầu lại. Nhưng Chamath nói rằng, bạn phải đến nơi có nhiều cá hơn. Nếu muốn câu cá lớn, không thể ở trong ao nhỏ.

Tôi rất đồng tình với quan điểm này. Vị trí địa lý ảnh hưởng đến sự nghiệp nhiều hơn chúng ta tưởng tượng. Ở đúng nơi, bạn sẽ gặp đúng người, tiếp xúc đúng cơ hội, học đúng thứ. Ở Silicon Valley, xung quanh toàn là doanh nhân và nhà đầu tư, bạn sẽ tự nhiên hấp thụ được tinh thần khởi nghiệp. Ở New York, bạn sẽ tiếp xúc với giới tài chính và truyền thông hàng đầu. Còn nếu ở nơi không liên quan gì đến mục tiêu nghề nghiệp của bạn, bạn sẽ bỏ lỡ quá nhiều cơ hội.

Lời khuyên thứ hai của anh là: Đừng tối ưu hóa về lương. Đó là lý do tại sao bạn cần sống một cuộc đời khiêm tốn. Bạn nên tối ưu hóa cho cơ hội. Khi có cơ hội làm việc cùng người thông minh hơn, cảm thấy như đó là một chiếc tàu vũ trụ, hãy nhảy lên và nắm bắt. Khi bạn không làm vậy, mà để các thứ khác chen vào, cuối cùng sẽ thất bại, rồi nhìn lại, sẽ rất đau đớn. Nhưng đó là vì bạn đã để những thứ ngu xuẩn cản trở.

Lời khuyên này hoàn toàn trái ngược với những gì chúng ta đã được dạy từ nhỏ. Chúng ta được dạy phải tranh giành mức lương cao nhất, đòi hỏi giá trị của bản thân. Nhưng Chamath nói rằng, trong giai đoạn đầu của sự nghiệp, học hỏi và phát triển mới là điều quan trọng nhất. Một công việc lương thấp giúp bạn trưởng thành nhanh hơn, về lâu dài sẽ có giá trị hơn so với một công việc lương cao nhưng không tiến bộ.

Chamath đặc biệt đề cập đến chuyện các bạn trẻ bàn về cân bằng công việc và cuộc sống (work-life balance). Anh nói anh thậm chí còn không hiểu ý nghĩa của cụm từ này. Khi bạn đang trong trạng thái vibe (tâm trạng tích cực) hoặc flow (trạng thái làm việc cực kỳ tập trung), nghĩa là bạn đang làm việc theo cách mang lại mục đích cho cuộc sống của mình, hòa quyện giữa công việc và cuộc sống. Đó chính là điều bạn muốn. Bạn đang trong một quá trình liên tục, không ngừng thêm những thứ làm cuộc sống của bạn tốt hơn.

Quan điểm này có thể gây tranh cãi, nhưng tôi hiểu ý anh. Thật sự, cân bằng giữa công việc và cuộc sống không phải là phân chia rõ ràng mỗi ngày làm 8 tiếng rồi nghỉ ngơi hoàn toàn. Mà là tìm ra cách để công việc trở thành một phần ý nghĩa của cuộc sống, khi bạn yêu thích công việc của mình, phù hợp với giá trị của bạn, mang lại cảm giác thành tựu. Khi đó, ranh giới giữa làm việc và nghỉ ngơi trở nên mờ nhạt, nhưng không phải là điều xấu.

Thí nghiệm chuột và nước

Chamath kể về một thí nghiệm gây sốc. Các nhà khoa học nhốt chuột trong một chiếc bồn chứa đầy nước, đo thời gian chúng cần để chết đuối. Trung bình khoảng 4 phút rưỡi. Sau đó, họ làm lại, nhưng khi chuột sắp chết, khoảng 30 giây trước khi chìm, họ vớt nó ra, lau khô, an ủi, rồi thả lại vào nước. Kết quả, lần sau, chuột sống trung bình đến 60 giờ.

Điều gì khiến một con chuột chết trong 4 phút, con còn lại sống đến 60 giờ? Ngoài những giả thuyết, không ai biết chính xác, nhưng đó chính là bộ não. Chính bộ não đã mở khóa khả năng chịu đựng và sinh tồn của chuột. Đó là điều mỗi người cần tìm ra: một nơi giúp bạn đi sâu vào tâm trí, mở khóa khả năng mà bạn nghĩ là không thể đạt được.

Thí nghiệm này khiến tôi rất xúc động. Con chuột thứ hai biết gì? Nó biết có người sẽ đến cứu nó. Nó có hy vọng. Và hy vọng đã nâng cao khả năng sống của nó gần 800 lần. Điều này nói lên điều gì? Rằng tiềm năng của con người còn vượt xa những gì chúng ta tưởng tượng. Khi chúng ta tin rằng điều đó có thể, khi chúng ta có hy vọng, chúng ta có thể làm những điều mà trước đây nghĩ là không thể.

Chamath nói rằng, các lính thủy đánh bộ Navy Seals, các vận động viên đều nói về điều này. Nhưng trong kinh doanh, điều tuyệt vời là chúng ta không có giới hạn tuổi tác. Không giống như Navy Seals hay vận động viên, chỉ có thể thi đấu trong 10-15 năm, chúng ta có thể chơi mãi. Vì vậy, bạn phải tìm ra nơi giúp bạn trở thành con chuột sống sót 60 giờ trong nước, vì đó sẽ thay đổi bạn một cách sâu sắc, theo cách chỉ có trải nghiệm mới giúp bạn hiểu. Sau đó, bạn sẽ nhìn người khác và tự hỏi tại sao họ không hiểu điều này.

Câu chuyện này khiến tôi liên tưởng đến những người thành công thực sự chung quy đều đã trải qua thử thách, vượt qua giới hạn nhận thức của chính mình. Có thể là một dự án đầy thử thách, một lần thất bại rồi đứng dậy, hoặc hoàn thành một nhiệm vụ tưởng chừng không thể trong áp lực cực độ. Những trải nghiệm này đã biến họ, giúp họ nhận ra tiềm năng của chính mình còn lớn hơn nhiều.

Và điểm đặc biệt của kinh doanh là, không giống thể thao, không có giới hạn tuổi tác. Bạn có thể theo đuổi sự đột phá này mãi mãi. 60 tuổi vẫn có thể khởi nghiệp, 70 tuổi vẫn học được kỹ năng mới, 80 tuổi vẫn có thể đóng góp. Warren Buffett và Charlie Munger là những ví dụ điển hình. Tính không có giới hạn tuổi tác này khiến kinh doanh trở thành sân chơi của học hỏi và phát triển suốt đời.

Địa vị là một cái bẫy

Quan điểm của Chamath về địa vị (status) có thể là phần gây sốc nhất của toàn bộ video. Anh nói rằng, điều quan trọng nhất về địa vị là: nó hoàn toàn do con người tạo ra, không liên quan gì đến thực chất. Nó là thứ người ta dùng để lừa dối người khác, khiến họ lãng phí thời gian quý báu. Nếu bạn biết điều này, một trong những điều mạnh mẽ nhất bạn có thể làm là bỏ qua tất cả các cách xã hội cố gắng nâng cao địa vị của bạn.

Tại sao? Bởi vì, xã hội thực chất đang làm gì? Đang gài một chiếc móc nhỏ vào bạn, để kéo bạn trở lại. Nếu bạn bắt đầu tin vào những thứ này, chúng đều là những thứ được người khác xác nhận bên ngoài. Rồi ai đó có thể bắt đầu đánh giá bạn theo một cách nào đó, nhỏ hay lớn. Khi bạn chạy theo quá nhiều thứ này, theo đuổi quá nhiều địa vị, bạn sẽ hoàn toàn bị kiểm soát bởi những người không quan tâm đến lợi ích tốt nhất của bạn.

Chamath nói rằng, anh đã học được điều này qua những trải nghiệm khó khăn, vì có rất nhiều thứ anh từng muốn, nghĩ rằng chúng quan trọng. Tham gia vào các bảng xếp hạng, vào câu lạc bộ, được mời tham gia sự kiện này nọ. Nhưng tất cả đều không quan trọng, vì chúng đều là nhân tạo. Bạn tự bóp méo chính mình, đôi khi còn làm lệch cả kỳ vọng và hành vi để trở thành một phần của chúng hoặc để được công nhận, rồi cuối cùng trở nên không còn nguyên vẹn nữa.

Quan điểm này khiến tôi phải suy nghĩ rất nhiều. Xã hội của chúng ta tràn ngập các biểu tượng địa vị: bằng cấp danh giá, chức vụ lớn trong công ty, văn phòng sang trọng, xe đắt tiền, thẻ hội viên các câu lạc bộ độc quyền. Chúng ta được dạy phải theo đuổi những thứ này, vì chúng tượng trưng cho thành công. Nhưng Chamath nói rằng, tất cả đều là những cái bẫy.

Tại sao là bẫy? Bởi vì, khi bạn bắt đầu quan tâm đến những biểu tượng này, bạn sẽ điều chỉnh hành vi của mình để phù hợp với chúng. Bạn sẽ làm những việc giúp nâng cao địa vị, dù có thể không phù hợp với chính con người thật của bạn. Bạn sẽ tránh những việc có thể làm giảm địa vị, dù đó là lựa chọn đúng đắn. Bạn sẽ để ý xem người khác nghĩ gì về mình, để ý vị trí của mình trong các bảng xếp hạng. Sự để ý này sẽ trói buộc bạn, khiến bạn mất tự do.

Chamath nói rằng, địa vị là thứ do con người tạo ra, mang tính ăn mòn, xã hội dùng nó để kiểm soát bạn. Bạn càng thoát khỏi nó, bạn sẽ có siêu năng lực. Nghe có vẻ cực đoan, nhưng hãy nghĩ về những người thực sự thay đổi thế giới, nhiều người trong số họ không quan tâm đến các biểu tượng thành công truyền thống. Họ theo đuổi đam mê, làm những điều họ cho là quan trọng, chứ không phải xã hội đánh giá cao.

Tôi cũng đang cố gắng thoát khỏi sự đeo đuổi địa vị. Khi không còn quan tâm người khác nghĩ gì về lựa chọn của mình, tôi cảm thấy tự do hơn. Tôi có thể theo đuổi những thứ thực sự khiến tôi cảm thấy ý nghĩa, dù chúng không mang lại những dấu hiệu thành công truyền thống. Tôi có thể kết bạn với bất kỳ ai tôi thấy thú vị, bất kể địa vị xã hội của họ ra sao. Sự tự do này thật vô giá.

Suy nghĩ của tôi

Sau khi nghe Chamath chia sẻ, tôi dành rất nhiều thời gian để tiêu hóa các quan điểm này. Chúng thách thức nhiều giả định tôi đã quen tin từ lâu. Tôi từng nghĩ rằng đặt ra mục tiêu rõ ràng là chìa khóa thành công, nhưng giờ đây tôi nhận ra rằng, quá chú trọng vào mục tiêu có thể khiến tôi bỏ lỡ những điều thực sự quan trọng — đó chính là quá trình phát triển liên tục.

Tôi cũng bắt đầu xem lại định nghĩa về thành công của chính mình. Trước đây, tôi có thể dùng vị trí, thu nhập, địa vị xã hội để đo lường thành công. Nhưng giờ đây, tôi tự hỏi: Tôi có đang liên tục học hỏi không? Tôi có đang thử thách chính mình không? Tôi có đang làm những điều tôi cho là ý nghĩa không? Nếu câu trả lời là có, thì tôi đã thành công rồi, bất kể chức danh hay số tiền trong ngân hàng.

Kinh nghiệm của Chamath cũng khiến tôi suy nghĩ về giá trị của thời gian. Anh nói rằng, anh đã mất 30 năm để học những bài học này. Nếu tôi có thể hiểu và áp dụng ngay từ bây giờ, tôi sẽ tiết kiệm được bao nhiêu thời gian, công sức? Nhưng đồng thời, tôi cũng nhận ra rằng, một số bài học thực sự cần thời gian và trải nghiệm để thấm sâu. Điều quan trọng là giữ thái độ cởi mở, sẵn sàng học hỏi từ người đi trước, dù có thể chưa hiểu hết ngay từ đầu.

Cuối cùng, tôi muốn nói rằng, những lời Chamath chia sẻ không phải là yêu cầu mọi người phải trở thành tỷ phú hay xây dựng đế chế vĩ đại. Mà là về cách sống chân thật, ý nghĩa hơn, trọn vẹn hơn. Dù mục tiêu nghề nghiệp của bạn là gì, những nguyên tắc này đều phù hợp: tập trung vào quá trình, không phải đích đến; giữ thái độ khiêm tốn và ham học hỏi; bảo vệ quyền tự do lựa chọn của chính mình; trung thực trong các mối quan hệ; và bỏ qua các biểu tượng địa vị do xã hội tạo ra.

Tôi tin rằng, nếu nhiều người hiểu và thực hành những nguyên tắc này, chúng ta sẽ thấy một thế giới khác. Một thế giới nơi mọi người không làm việc vì sự công nhận bên ngoài, mà vì sự phát triển nội tâm. Nơi mọi người không leo lên những bậc thang thành công do người khác định nghĩa, mà tự đi con đường riêng của chính mình. Có thể đó là lựa chọn khó khăn hơn, nhưng chắc chắn là lựa chọn ý nghĩa hơn.